آخرین اخبار
شهریور داغ و پرریسک؛ کشاورزی ایران در آخرین آزمون تابستان
گزارش تحلیلی کشاورزپلاس از چشمانداز آبوهوایی شهریور ۱۴۰۵ و پیامدهای آن برای کشاورزی و صنایع غذایی
شهریور برای کشاورزی ایران فقط آخرین ماه تابستان نیست؛ ماهی است که چند رخداد مهم بهطور همزمان اتفاق میافتد. بخش قابل توجهی از محصولات تابستانه به مرحله برداشت میرسند، باغها در حساسترین روزهای تولید و برداشت قرار دارند، آمادهسازی زمین برای کشتهای پاییزه آغاز میشود و در همین حال، گرمای باقیمانده از تابستان، محدودیت منابع آب، وزش باد، گردوخاک و احتمال وقوع بارشهای ناگهانی میتواند تصمیمگیری کشاورزان را دشوار کند.
بررسی آخرین پیشبینیهای اقلیمی نشان میدهد شهریور ۱۴۰۵ نیز احتمالاً ماهی کاملاً آرام برای بخش کشاورزی نخواهد بود.
برآوردهای منتشرشده بر مبنای پیشبینی چندمدلی پژوهشکده اقلیمشناسی نشان میدهد از نیمه تیر تا نیمه شهریور، میانگین بارش کشور در مجموع در محدوده نرمال بلندمدت قرار میگیرد، اما بارشهای موسمی جنوب و جنوبشرق کشور کمتر از نرمال برآورد شده است. برای بازه نیمه شهریور تا نیمه مهر نیز میانگین بارش کشور در محدوده نرمال پیشبینی شده است.
اما نکته مهمتر برای کشاورزی، دما است.
پیشبینیها از تداوم دمای بالاتر از نرمال حکایت دارد؛ بهطوری که برای نیمه شهریور تا نیمه مهر، در بخشهایی از مناطق داخلی کشور افزایش دمای حدود یک تا دو درجه نسبت به نرمال و در نوارهای ساحلی افزایش حدود نیم تا یک درجه مطرح شده است. همچنین احتمال وقوع امواج گرمایی در نیمه دوم تابستان تا اوایل پاییز بیش از شرایط معمول ارزیابی شده است.
پیشبینی بینالمللی IRI نیز برای بازه اواخر تابستان و اوایل پاییز، احتمال دمای بالاتر از نرمال را در بخش بزرگی از خاورمیانه افزایشیافته نشان میدهد. البته پیشبینیهای فصلی ماهیت احتمالاتی دارند و نباید آنها را بهعنوان پیشبینی قطعی وضعیت هوا در یک استان یا روز مشخص تلقی کرد.
شهریور؛ ماه کاهش گرما یا ادامه تابستان؟
در تصور عمومی، ورود به شهریور به معنای پایان تدریجی گرمای تابستان است. از منظر اقلیمی نیز طول روز کاهش پیدا میکند و از نیمه دوم ماه بهتدریج زمینه کاهش دما فراهم میشود، اما این موضوع الزاماً به معنای پایان سریع گرما نیست.
در سال جاری، دادههای اقلیمی از احتمال باقی ماندن دما در سطوح بالاتر از میانگین بلندمدت حکایت دارد.
بنابراین یکی از مهمترین نکات برای بخش کشاورزی این است که تقویم زراعی نباید صرفاً بر اساس تاریخ تنظیم شود؛ بلکه تصمیمها باید با شرایط واقعی دما، رطوبت خاک و پیشبینی کوتاهمدت منطقه تطبیق داده شوند.
ممکن است روی تقویم به پایان تابستان نزدیک شده باشیم، اما از دید یک گیاه، دام یا منبع آب، تابستان تا زمانی که تنش حرارتی ادامه دارد تمام نشده است.
۱. آب؛ مهمترین متغیر شهریور
بزرگترین مسئله کشاورزی ایران در شهریور احتمالاً نه بارندگی، بلکه آب خواهد بود.
دمای بالاتر از نرمال به معنی افزایش تبخیر از سطح خاک و منابع آب و افزایش تعرق گیاه است. در چنین شرایطی حتی ثابت ماندن حجم آب تحویلی نیز الزاماً به معنی ثابت ماندن آب قابل استفاده برای گیاه نیست.
این مسئله در مناطقی که کشاورزی آنها به منابع آب زیرزمینی وابسته است اهمیت بیشتری دارد.
از طرف دیگر شهریور انتهای سال آبی است؛ بنابراین بسیاری از منابع سطحی و ذخایر محلی در پایینترین سطوح فصلی خود قرار دارند.
در نتیجه کشاورزان باید با یک واقعیت مهم مواجه شوند:
در شهریور، مدیریت هر مترمکعب آب میتواند مهمتر از افزایش مقدار آب مصرفی باشد.
آبیاری در ساعات خنک شبانهروز، کاهش تلفات انتقال، کنترل نشتی، استفاده از مالچ در محصولات مناسب، مدیریت علفهای هرز و تنظیم دور آبیاری بر اساس نیاز واقعی گیاه میتواند نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
۲. جنوب و جنوبشرق؛ باران کم اما خطر بارشهای ناگهانی بالا
یکی از پیچیدگیهای هواشناسی شهریور این است که «کمبارشی» الزاماً به معنای نبود خطر سیلاب نیست.
پیشبینیهای فصلی برای بارش موسمی جنوب و جنوبشرق کشور گرایش به کمتر از نرمال نشان میدهد، اما در مقیاس کوتاهمدت همچنان امکان شکلگیری سامانههای همرفتی و رگبارهای شدید محلی وجود دارد.
نمونه آن در همین ابتدای شهریور مشاهده میشود؛ تازهترین پیشبینیهای روزانه از هشدار نارنجی برای بارشهای موسمی در جنوب و خطر خسارت به بخش کشاورزی خبر میدهند.
این تفاوت بسیار مهم است.
ممکن است مجموع بارندگی یک ماه پایین باشد، اما بخش بزرگی از همان بارندگی طی یک یا دو ساعت اتفاق بیفتد.
برای کشاورزی، چنین بارشی حتی میتواند خسارتبارتر از یک ماه خشک باشد.
رگبار شدید، تگرگ، صاعقه، روانآب و سیلاب محلی میتواند به باغها، مزارع، دام، راههای بین مزارع، کانالهای انتقال آب و محصولات برداشتشده خسارت وارد کند.
بنابراین کشاورزان جنوب کشور نباید «پیشبینی بارش کمتر از نرمال» را معادل «نبود خطر بارندگی» تلقی کنند.
۳. برداشت محصولات؛ شهریور ماه مسابقه با هواست
شهریور یکی از مهمترین ماههای برداشت محصولات کشاورزی ایران است.
بخشی از محصولات باغی، صیفی، سبزی، محصولات تابستانه و برخی محصولات زراعی در این ماه برداشت یا وارد مراحل پایانی رسیدگی میشوند.
در چنین شرایطی سه مخاطره اصلی وجود دارد:
گرما، باد و بارندگی ناگهانی.
گرمای زیاد میتواند سرعت رسیدگی برخی محصولات را افزایش دهد و فاصله زمانی مناسب برای برداشت را کوتاه کند.
از طرف دیگر محصول برداشتشدهای که برای خشکشدن، بستهبندی یا انتقال در فضای باز قرار گرفته است، در برابر رگبارهای ناگهانی آسیبپذیر خواهد بود.
بنابراین برنامه برداشت در شهریور بهتر است از حالت «تقویم ثابت» خارج شود و به برنامهای مبتنی بر پیشبینیهای سه تا هفت روزه هواشناسی تبدیل شود.
۴. باغداری؛ حساسیت میوهها در روزهای پایانی تابستان
برای باغداران، شهریور یکی از حساسترین ماههای سال است.
سیب، انگور، پسته، خرما و بسیاری از محصولات باغی در مناطق مختلف کشور در مرحله رسیدگی یا برداشت قرار دارند.
گرمای غیرمعمول میتواند موجب افزایش آفتابسوختگی میوه، افزایش نیاز آبی درخت، کاهش کیفیت ظاهری محصول و در برخی موارد تسریع رسیدگی شود.
از طرف دیگر، بارندگی نزدیک زمان برداشت میتواند در بعضی محصولات باعث ترکخوردگی، افزایش بیماریهای قارچی یا کاهش کیفیت انبارداری شود.
در پستهکاریها نیز مدیریت زمان برداشت اهمیت ویژهای دارد؛ باقی ماندن طولانی محصول رسیده روی درخت و تأخیر در فرآوری میتواند ریسک افت کیفیت را افزایش دهد.
برای باغداران، شهریور امسال باید ماه پایش روزانه باغ باشد، نه صرفاً اجرای برنامههای از پیش تعیینشده.
۵. برنج؛ هوا در مرحله پایانی تولید تعیینکننده است
در استانهای شمالی، شهریور با ادامه برداشت برنج و فعالیت شالیزارها همزمان است.
در این مرحله بارندگی، رطوبت نسبی، وزش باد و وضعیت دما میتواند بر عملیات برداشت و خشککردن شلتوک اثر بگذارد.
بارندگی در زمان نامناسب میتواند عملیات برداشت را به تأخیر بیندازد و رطوبت بالای محصول نیز هزینه خشککردن را افزایش دهد.
از سوی دیگر هوای گرم و نسبتاً پایدار میتواند فرصت مناسبی برای برداشت ایجاد کند، مشروط بر اینکه عملیات در زمان مناسب انجام شود.
بنابراین شالیکاران باید بیش از گذشته پیشبینیهای کوتاهمدت منطقهای را در برنامه کمباین، انتقال و خشککردن محصول لحاظ کنند.
۶. دام و طیور؛ تنش گرمایی هنوز تمام نشده است
یکی از اشتباهات مدیریتی در واحدهای دامداری و مرغداری این است که با ورود به شهریور، خطر تنش گرمایی تمامشده فرض شود.
اگر دما بالاتر از نرمال باقی بماند، دام و طیور همچنان ممکن است تحت تنش حرارتی قرار بگیرند.
در گاوهای شیری، تنش گرمایی میتواند مصرف خوراک را کاهش دهد و در ادامه موجب افت تولید شیر شود.
در مرغداریها نیز افزایش دما و اختلال در تهویه میتواند مصرف خوراک، رشد، تولید و تلفات را تحت تأثیر قرار دهد.
بنابراین سیستمهای تهویه، خنککننده، آبخوری و تجهیزات برق اضطراری واحدهای دام و طیور حداقل تا پایان دورههای گرم شهریور باید در وضعیت عملیاتی کامل باقی بمانند.
۷. صنایع غذایی؛ هوا فقط مسئله مزرعه نیست
پیامدهای شهریور گرم به مزرعه محدود نمیشود.
افزایش دما میتواند بر کل زنجیره صنایع غذایی اثر بگذارد؛ از زمان برداشت محصول تا حمل، سردخانه، فرآوری و توزیع.
محصولاتی مانند شیر خام، گوشت، مرغ، ماهی، میوه و سبزی نسبت به دما بسیار حساس هستند.
هرچه دمای محیط بالاتر باشد، فاصله زمانی میان تولید و ورود محصول به زنجیره سرد اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در شهریور گرم، اختلال چندساعته در سردخانه یا حمل یخچالی ممکن است مستقیماً به کاهش کیفیت یا افزایش ضایعات منجر شود.
به همین دلیل واحدهای صنایع غذایی باید علاوه بر ظرفیت تولید، تابآوری زنجیره سرد را نیز مورد ارزیابی قرار دهند.
بررسی مولدهای برق اضطراری، سیستمهای سرمایشی، تجهیزات سردخانه، ناوگان یخچالی و برنامه واکنش به قطعی احتمالی انرژی باید بخشی از مدیریت ریسک شهریور باشد.
۸. گردوخاک؛ تهدیدی که کمتر در محاسبات کشاورزی دیده میشود
شهریور در بسیاری از مناطق شرق، جنوبشرق و بخشهایی از مرکز کشور همچنان میتواند با وزش باد و گردوخاک همراه باشد.
خشکی سطح خاک و وزش باد شدید میتواند شرایط را برای خیزش گردوخاک فراهم کند.
این پدیده فقط مسئله کیفیت هوا نیست.
گردوغبار میتواند روی سطح برگ بنشیند، فتوسنتز را تحت تأثیر قرار دهد، کارایی برخی عملیات محلولپاشی را کاهش دهد و شرایط کاری نیروی انسانی در مزارع را دشوار کند.
وزش باد همچنین میتواند باعث افزایش تبخیر و تعرق شود.
بنابراین در روزهای بادخیز، عملیات سمپاشی و محلولپاشی باید با دقت بیشتری برنامهریزی شود.
۹. شهریور و کشت پاییزه؛ عجله نکنید
یکی از مهمترین تصمیمهای شهریور، آمادهسازی برای کشت پاییزه است.
اما در سالهایی که گرما تا اواخر تابستان ادامه پیدا میکند، استفاده صرف از تاریخ تقویمی برای شروع عملیات میتواند خطا ایجاد کند.
تاریخ کاشت باید با دمای خاک، وضعیت رطوبت، پیشبینی بارندگی و شرایط منطقه هماهنگ شود.
کشت زودهنگام در خاک گرم و خشک میتواند استقرار اولیه گیاه را دشوار کند؛ در مقابل تأخیر بیش از اندازه نیز ممکن است دوره رشد مناسب گیاه را کوتاه کند.
به همین دلیل توصیه میشود تصمیمگیری درباره تاریخ کشت محصولات پاییزه با توصیههای محلی مراکز جهاد کشاورزی و پیشبینیهای هواشناسی کشاورزی تلفیق شود.
۱۰. آیا شهریور پربارش خواهد بود؟
پاسخ کوتاه این است:
در مقیاس ملی، فعلاً نشانه محکمی برای یک شهریور فوقالعاده پربارش وجود ندارد.
برآوردهای منتشرشده، میانگین بارش نیمه تیر تا نیمه شهریور و نیمه شهریور تا نیمه مهر را در محدوده نرمال بلندمدت قرار میدهند؛ ضمن اینکه بارش موسمی جنوب و جنوبشرق در بخش نخست این بازه کمتر از نرمال برآورد شده است.
اما باید تأکید کرد «نرمال بودن بارش» به معنای توزیع یکنواخت آن نیست.
ممکن است یک منطقه چند هفته تقریباً بدون بارندگی باشد و سپس طی چند ساعت بارندگی شدید دریافت کند.
این دقیقاً همان تفاوتی است که برای کشاورزی اهمیت حیاتی دارد.
۱۱. آیا شهریور خنکتر خواهد شد؟
روند فصلی طبیعی کشور به سمت کاهش دما حرکت میکند، اما کاهش دما الزاماً به معنی خنکتر از نرمال شدن هوا نیست.
پیشبینی فعلی نشان میدهد دما در بسیاری از مناطق همچنان بالاتر از میانگین بلندمدت خواهد بود و در مناطق داخلی کشور طی نیمه شهریور تا نیمه مهر افزایش حدود یک تا دو درجه نسبت به نرمال محتمل است.
بنابراین میتوان گفت:
شهریور ممکن است نسبت به مرداد خنکتر شود، اما همچنان نسبت به «شهریور معمول» گرم باشد.
این تفاوت برای مدیریت کشاورزی بسیار مهم است.
۱۲. شهریور، پیشدرآمد پاییز؛ اما به وعده بارندگی تکیه نکنیم
مدلهای اقلیمی بینالمللی برای ماههای آینده سیگنالهایی از تغییر الگوی بارندگی در بخشهایی از خاورمیانه و جنوبغرب آسیا نشان میدهند. IRI نیز در چشمانداز تابستان تا پاییز ۲۰۲۶ از افزایش احتمال بارش بالاتر از نرمال در بخشهایی از خاورمیانه و جنوبغرب آسیا در برخی بازههای فصلی خبر داده است.
در داخل کشور نیز برخی پیشبینیها از احتمال بارش نرمال تا بیش از نرمال در بخشهایی از پاییز سخن میگویند. با این حال رئیس مرکز ملی اقلیم تأکید کرده که بارندگی پاییز را نباید از اکنون قطعی تلقی کرد.
این موضوع برای سیاستگذاری کشاورزی اهمیت زیادی دارد.
نباید برنامه کشت پاییزه یا تخصیص آب بر اساس تصور یک «پاییز حتماً پربارش» تنظیم شود.
کشاورزی باید بر اساس سناریوی محتاطانه برنامهریزی شود و هر بارندگی بالاتر از انتظار بهعنوان فرصت تلقی شود، نه پیشفرض.
توصیههای کشاورزپلاس برای شهریور ۱۴۰۵
برای کشاورزان
آبیاری تا حد امکان به ساعات خنک شبانهروز منتقل شود و دور آبیاری بر اساس نیاز واقعی گیاه و رطوبت خاک تنظیم شود.
در روزهای دارای هشدار وزش باد، عملیات سمپاشی و محلولپاشی انجام نشود.
محصولات برداشتشده برای مدت طولانی در فضای باز باقی نمانند.
پیش از برداشت گسترده محصولات حساس، پیشبینی ۳ تا ۷ روزه هوا بررسی شود.
در مناطق جنوبی و جنوبشرقی، حتی در صورت پیشبینی ماهانه کمبارش، خطر رگبارهای همرفتی و سیلاب محلی جدی گرفته شود.
برای باغداران
برداشت میوه صرفاً بر اساس تاریخ تقویمی انجام نشود و شاخص رسیدگی محصول ملاک قرار گیرد.
آبیاری درختان در دوره پایانی رشد بهصورت ناگهانی قطع نشود.
میوههای حساس به آفتابسوختگی و گرما پایش شوند.
پیشبینی بارندگی پیش از برداشت و عملیات پس از برداشت مورد توجه قرار گیرد.
برای دامداران و مرغداران
سیستمهای سرمایشی و تهویه تا پایان دوره گرما فعال و آماده باقی بمانند.
دسترسی دائمی به آب سالم و خنک تضمین شود.
تراکم دام و طیور و برنامه خوراکدهی در روزهای بسیار گرم مدیریت شود.
برق اضطراری واحدهای صنعتی دام و طیور آزمایش و آماده بهرهبرداری باشد.
برای صنایع غذایی
پایداری زنجیره سرد در شهریور بهطور ویژه پایش شود.
مولدهای برق اضطراری سردخانهها و خطوط تولید آزمایش شوند.
زمان توقف مواد اولیه فسادپذیر خارج از محیط کنترلشده به حداقل برسد.
برای افزایش احتمالی همزمان ورود محصول در دوره اوج برداشت، ظرفیت سردخانه، حمل و فرآوری از قبل برنامهریزی شود.
جمعبندی کشاورزپلاس
شهریور ۱۴۰۵ را نباید صرفاً آخرین ماه تابستان دانست.
برای بخش کشاورزی، این ماه نقطه برخورد چند ریسک است: گرمای بالاتر از نرمال، فشار بر منابع آب، احتمال ادامه تنش حرارتی، گردوخاک و باد در مناطق مستعد، رگبارهای ناگهانی در جنوب، حساسیت محصولات آماده برداشت و آغاز تصمیمگیری برای کشت پاییزه.
از سوی دیگر، حتی اگر پیشبینیهای امیدوارکننده درباره بارندگیهای پاییز تقویت شوند، بخش کشاورزی نباید مدیریت آب را بر اساس انتظار بارندگی آینده تنظیم کند.
مهمترین تغییر مورد نیاز، حرکت از «کشاورزی بر اساس تقویم» به سمت کشاورزی بر اساس داده و پیشبینی هواشناسی است.
کشاورز امروز باید بداند طی سه روز، هفت روز و حتی چند هفته آینده چه شرایطی در انتظار مزرعه اوست؛ زیرا در اقلیمی که نوسانات آن رو به افزایش است، فاصله میان یک برداشت موفق و یک خسارت سنگین ممکن است تنها چند ساعت بارندگی، یک موج گرما یا یک روز باد شدید باشد.
شهریور امسال برای کشاورزی ایران، ماه مدیریت ریسک است؛ نه ماه انتظار برای پایان تابستان.
کشاورزپلاس | رسانه تخصصی کشاورزی و صنایع غذایی
دیدگاه تان را بنویسید