تغییر چهره تهدیدات دامپزشکی جهان؛ چرا تب برفکی و آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان به اولویت جهانی تبدیل شده‌اند؟

تلویزیون اینترنتی کشاورزپلاس - علیرضا صفاخو:

در شرایطی که جهان با مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان اقتصادی، اقلیمی و امنیتی مواجه است، 2 بیماری دامپزشکی بیش از گذشته در کانون توجه سازمان‌های جهانی قرار گرفته‌اند: آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان و تب برفکی. به گفته «علیرضا رفیعی‌پور»، معاون وزیر و رئیس سازمان دامپزشکی کشور در نشست خبری امروز با اصحاب رسانه اهمیت فزاینده این 2 بیماری نه به‌دلیل ناشناخته‌بودن آن‌ها، بلکه ناشی از تغییر ماهیت ویروس‌ها و رفتار اپیدمیولوژیک آن‌ها در سال‌های اخیر است.

این دو بیماری بیش از یک قرن است که در جهان شناخته شده‌اند و برای هر 2 نیز واکسن وجود دارد. با این حال، گزارش‌های رسمی کشورها طی 2 سال گذشته نشان می‌دهد که سویه‌های جدید، از نظر سرعت انتقال، دامنه درگیری و قابلیت بروز اپیدمی تفاوت معناداری با گذشته پیدا کرده‌اند. به‌گونه‌ای که دیگر نمی‌توان منتظر اپیدمی‌های دوره‌ای هر ۱۰ یا ۱۵ سال بود؛ بلکه خطر بروز سالانه سویه‌های جدید به یک واقعیت جدی تبدیل شده است.

آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان؛ تهدیدی فراتر از صنعت طیور

در حوزه آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان، نگرانی اصلی تنها به صنعت طیور محدود نمی‌شود. گزارش‌های بین‌المللی، به‌ویژه گزارش ایالات متحده آمریکا در اواخر سال ۲۰۲۴ میلادی، نشان می‌دهد که برخی سویه‌های جدید این ویروس در حال نزدیک‌شدن به مرزهای نگران‌کننده‌ای هستند که می‌تواند زمینه مچ‌شدن ویروس آنفلوانزای پرندگان با آنفلوانزای انسانی را فراهم کند.

چنین سناریویی، در صورت بی‌توجهی دولت‌ها و نهادهای دامپزشکی جهان، می‌تواند تهدیدی جدی برای سلامت عمومی و امنیت غذایی جهانی ایجاد کند. از همین‌رو، نقش دامپزشکی‌ها در پیشگیری از بیماری‌های مشترک انسان و دام، بیش از گذشته نیازمند دیده‌شدن و بازتاب رسانه‌ای است.

تب برفکی؛ ویروسی با سرعتی فراتر از تصور

در حوزه دامی، تب برفکی به‌عنوان یکی از خطرناک‌ترین بیماری‌های واگیر دام، در ماه‌های اخیر با سویه‌ای جدید وارد کشور شد. سویه‌ای که به گفته رئیس سازمان دامپزشکی کشور، سرعت انتقال آن در برخی برآوردها تا ۲۰ برابر ویروس کرونا بوده است؛ ویژگی‌ای که در صورت عدم واکنش سریع، می‌توانست مدیریت بیماری را عملاً ناممکن کند.

این ویروس، علاوه بر شدت سرایت، یکی از ریزترین ویروس‌های شناخته‌شده نیز محسوب می‌شود و قابلیت انتقال هوابرد آن تا صدها کیلومتر گزارش شده است. چنین مشخصاتی، اهمیت اقدامات پیشگیرانه و واکنش‌های پدافندی را دوچندان می‌کند.

شبکه ۲۰۰ هزار دیده‌بان؛ ستون فقرات تشخیص زودهنگام

رئیس سازمان دامپزشکی کشور در تشریح ساختار مقابله با بیماری‌ها، به شبکه‌ای متشکل از حدود ۲۰۰ هزار نقطه دیده‌بانی اپیدمیولوژیک اشاره می‌کند؛ شبکه‌ای گسترده که دامداری‌ها، مرغداری‌ها، واحدهای آبزی‌پروری، زنبورستان‌ها، کشتارگاه‌ها، مراکز بسته‌بندی، روستاها و مناطق عشایری را پوشش می‌دهد.

این شبکه، با اتصال به سامانه‌های GIS، امکان گزارش‌دهی آنلاین و آنی موارد مشکوک را فراهم می‌کند؛ به‌گونه‌ای که در صورت مشاهده هر نشانه بیماری، تصمیم‌گیری در ستاد مرکزی بدون اتلاف زمان انجام می‌شود.

واکنش سریع؛ از ذخیره واکسن تا آغاز واکسیناسیون گسترده

با انتشار گزارش‌های بین‌المللی درباره ظهور سویه جدید تب برفکی در کشورهای همسایه و منطقه، سازمان دامپزشکی کشور پیش از ورود رسمی ویروس، سطح آماده‌باش را افزایش داد. در شرایطی که سویه مورد نظر هنوز در کشور جدا نشده بود، تصمیم به تأمین واکسن از منابع خارجی اتخاذ شد و واکسن‌ها در سردخانه‌های استراتژیک ذخیره شدند.

پس از شناسایی و تأیید ویروس توسط مرکز تشخیص ملی آزمایشگاه‌ها، واکسیناسیون بلافاصله در دستور کار قرار گرفت. نتیجه این اقدام، اجرای یکی از گسترده‌ترین عملیات‌های واکسیناسیون دام سنگین در تاریخ ایران  بود.

اعداد چه می‌گویند؟

بر اساس آمار رسمی ارائه‌شده از سوی علیرضا رفیعی پور که معتقد است اعدادسخن می‌گویند:

• در سال ۱۴۰۱ حدود ۳۰۰ کانون تب برفکی در کشور ثبت شد.

• این عدد در سال ۱۴۰۲ به حدود ۶۵۰ کانون و در سال ۱۴۰۳ به حدود ۷۰۰ کانون رسید.

• تا پایان آذر ۱۴۰۴ خورشیدی، مجموع کانون‌های گزارش‌شده به ۹۹۶ مورد رسید؛ رقمی که در نگاه اول نگران‌کننده است، اما در صورت عدم واکسیناسیون می‌توانست به چند هزار کانون منجر شود.

طی تنها 3 ماه اخیر، ۸.۸ میلیون دُز واکسن سویه جدید در دام‌های سنگین تزریق شد و مجموع واکسن‌های تأمین‌شده به بیش از ۱۰.۵ میلیون دُز رسید. این در حالی است که در کل سال ۱۴۰۳، حدود ۹.۹ میلیون رأس دام سنگین واکسینه شده بودند.

تولید واکسن داخلی؛ عبور از مرحله بحران

هم‌زمان با کنترل میدانی بیماری، جداسازی سویه جدید ویروس در شهریورماه 1404 انجام و ویروس زنده به مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی تحویل داده شد. پس از طی مراحل آزمایشگاهی و تأیید بذر واکسن، واکسن داخلی چندگانه حاوی سویه جدید تولید شد و هم‌اکنون در مرحله آزمون میدانی قرار دارد.

بر اساس برنامه اعلام‌شده، از نیمه دوم دی‌ماه و بهمن‌ماه، فاز دوم واکسیناسیون سراسری رایگان شامل حدود ۵ تا ۵.۵ میلیون رأس دام سنگین و ۶۵ تا ۷۰ میلیون رأس دام سبک اجرا خواهد شد؛ اقدامی که سویه جدید را به‌طور کامل در چارچوب واکسیناسیون معمول کشور قرار می‌دهد.

خسارت واقعی چقدر بوده است؟

بر خلاف برخی اظهارات غیررسمی، آمارهای مستند صندوق بیمه کشاورزی نشان می‌دهد که حتی در استان تهران – که بیشترین تعداد کانون را داشته – میزان خسارت دام کمتر از 2 درصد جمعیت دامی بوده است. در بسیاری از استان‌ها، این رقم به کمتر از یک‌دهم درصد می‌رسد.

تاکنون حدود ۲۸۰۰ رأس دام مشمول فرآیند پرداخت خسارت شده‌اند که بخش عمده آن‌ها گوساله‌ها و دام‌های غیرمولد بوده‌اند. این ارقام، فاصله معناداری با ادعاهای مطرح‌شده درباره تأثیر ۳۰ یا ۴۰ درصدی بیماری بر تولید گوشت و شیر دارد.

 تجربه‌ای تعیین‌کننده برای آینده

کنترل سویه جدید تب برفکی در بازه‌ای کمتر از 3 ماه، آن هم در شرایطی که ویروس هنوز در حال تغییر ماهیت است، نشان داد که ترکیب دیده‌بانی دقیق، واکنش سریع، ذخیره استراتژیک واکسن و اطلاع‌رسانی مسئولانه رسانه‌ها می‌تواند از تبدیل یک تهدید بیولوژیک به بحران ملی جلوگیری کند.

در جهانی که بیماری‌های دامی و مشترک انسان و دام، بیش از هر زمان دیگری به امنیت غذایی و ثبات اجتماعی گره خورده‌اند، این تجربه می‌تواند به‌عنوان یک الگوی قابل اتکا برای مواجهه با بحران‌های آینده مورد توجه قرار گیرد.

لازم به ذکر است  پس از این نشست  با حضور معاون وزیر و رئیس سازمان دامپزشکی کشور، استودیو رویش دامپزشکی  که با رویکرد تهیه محتواهای بصری از  بخش دامپزشکی  در دوره مدیریت جدید رواط عمومی تکمیل و راه اندازی شد  رونمایی گردید. اطلاعات در خصوص این بخش از برنامه نیز در خبر جداگانه دیگری تنظیم و منتشر خواهد شد.