از باران تا برکت؛ ال‌نینو، آزمون بزرگ مدیریت آب در ایران
باران رحمت یا سیلاب سوءمدیریت؟
بارش‌های پاییزی فرصتی برای احیای منابع آب، رونق کشاورزی و تقویت امنیت غذایی؛ فرصتی که نباید قربانی سوءمدیریت و خسارت‌های سیلاب شود.
یادداشت تحلیلی | کشاورزپلاس
۱۶ آبان ۱۴۰۵
پس از ماه‌ها نگرانی از خشکسالی، کاهش منابع آب، افت ذخایر سدها و فشار بی‌سابقه بر بخش کشاورزی، آسمان ایران بار دیگر رنگ باران به خود گرفته است. آغاز موج جدید بارندگی‌ها در بخش‌هایی از کشور، هم‌زمان با تقویت پدیده اقلیمی ال‌نینو، امیدها را برای بهبود شرایط منابع آب، احیای مراتع، تقویت سفره‌های زیرزمینی و رونق تولیدات کشاورزی افزایش داده است.
باران برای سرزمینی مانند ایران که بخش قابل‌توجهی از آن در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد، تنها یک پدیده طبیعی نیست؛ نعمتی الهی، سرمایه‌ای اقتصادی و یکی از پایه‌های حیاتی امنیت غذایی کشور است.
اما در کنار این امیدواری، پرسشی اساسی وجود دارد: آیا ایران برای بهره‌برداری درست از این نعمت آماده است یا بار دیگر شاهد خواهیم بود که میلیاردها مترمکعب رواناب، بدون بهره‌برداری مؤثر و همراه با خسارت به مزارع، روستاها و زیرساخت‌ها از دسترس خارج شود؟
واقعیت آن است که بارش فراوان لزوماً به معنای پایان خشکسالی نیست. آنچه اهمیت دارد، توانایی کشور در مدیریت، نفوذ، ذخیره‌سازی و استفاده پایدار از آب حاصل از بارندگی‌هاست.
ال‌نینو؛ فرصتی اقلیمی، نه تضمینی برای پایان خشکسالی
ال‌نینو پدیده‌ای اقلیمی است که بر اثر گرم‌شدن غیرمعمول آب‌های سطحی بخش‌هایی از اقیانوس آرام استوایی و تغییرات همراه آن در گردش جو شکل می‌گیرد و می‌تواند الگوهای دما و بارش را در مناطق مختلف جهان تحت تأثیر قرار دهد.
بر اساس ارزیابی‌های بین‌المللی، این پدیده در سال جاری تقویت شده و احتمال تداوم آن در ماه‌های پیش رو بالاست. در ایران نیز برخی تحلیل‌های اقلیمی از افزایش احتمال بارش‌های مناسب‌تر از میانگین در بخش‌هایی از کشور، به‌ویژه طی پاییز، حکایت دارند.
با این حال، نباید ال‌نینو را معادل قطعی یک سال پربارش دانست. شدت، زمان و توزیع جغرافیایی بارندگی‌ها به عوامل متعددی وابسته است و حتی در شرایط فعالیت ال‌نینو نیز ممکن است برخی مناطق کشور با کم‌بارشی مواجه شوند.
از سوی دیگر، کسری انباشته منابع آب زیرزمینی، کاهش آبدهی برخی چشمه‌ها و رودخانه‌ها و مشکلات ساختاری مدیریت آب، با چند سامانه بارشی برطرف نخواهد شد.
بنابراین، کشور باید به‌جای امید بستن صرف به افزایش بارندگی، خود را برای دو وضعیت آماده کند: بهره‌برداری حداکثری از بارش‌های مفید و پیشگیری از خسارت بارش‌های شدید.
آبخیزداری و آبخوان‌داری؛ نخستین گام برای تبدیل باران به ثروت
یکی از مهم‌ترین اقداماتی که باید در دستور کار قرار گیرد، توسعه اصولی عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری در حوضه‌های مستعد کشور است.
بخش قابل‌توجهی از بارندگی‌های شدید، به‌ویژه در مناطق کوهستانی و حوضه‌های دارای پوشش گیاهی ضعیف، می‌تواند به رواناب سریع تبدیل شود؛ روانابی که در صورت مدیریت‌نشدن، ضمن تشدید فرسایش خاک، خطر سیلاب و تخریب زیرساخت‌ها را افزایش می‌دهد.
اجرای اقدامات علمی و متناسب با ویژگی‌های هر حوضه آبخیز، از جمله احیای پوشش گیاهی، حفاظت از مراتع، تثبیت خاک، کاهش سرعت رواناب و توسعه طرح‌های تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها در مناطق مناسب، می‌تواند بخشی از این آب را به ذخیره‌ای ارزشمند برای آینده تبدیل کند.
نکته مهم آن است که آبخیزداری نباید به ساخت بی‌رویه سازه‌های بتنی یا خاکی محدود شود. حفاظت از خاک، احیای طبیعت و افزایش نفوذپذیری زمین، در بسیاری از مناطق بخش مهمی از راه‌حل است.
همچنین هرگونه احداث سازه یا انحراف جریان آب باید بر اساس مطالعات فنی، ملاحظات زیست‌محیطی و حقوق بهره‌برداران پایین‌دست انجام شود.
هر قطره آبی که به‌صورت پایدار در خاک و آبخوان ذخیره شود، می‌تواند در آینده به حفظ یک مزرعه، یک باغ یا معیشت یک خانواده روستایی کمک کند.
کشاورزی باید نخستین بهره‌بردار هوشمند بارندگی‌ها باشد
بخش کشاورزی، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان منابع آب کشور، می‌تواند از بارش‌های مناسب پاییزی بیشترین بهره را ببرد؛ مشروط بر آنکه برنامه‌ریزی تولید متناسب با شرایط اقلیمی انجام شود.
در مزارع دیم، بارندگی‌های به‌موقع می‌تواند زمینه بهبود استقرار گیاه و افزایش رطوبت خاک را فراهم کند. در مناطق مستعد، مدیریت بقایای گیاهی، افزایش ماده آلی خاک، کاهش خاک‌ورزی غیرضروری و استفاده از روش‌های حفاظت خاک به حفظ رطوبت و کاهش فرسایش کمک می‌کند.
برای کشت گندم، جو و سایر محصولات پاییزه، تنظیم زمان کاشت بر اساس پیش‌بینی‌های هواشناسی و وضعیت واقعی رطوبت خاک اهمیت ویژه‌ای دارد.
در باغات نیز اصلاح مسیرهای زهکشی، جلوگیری از ماندگاری آب در اطراف ریشه، حفاظت از خاک و ذخیره اصولی رواناب می‌تواند علاوه بر کاهش خسارت، شرایط بهتری برای رشد درختان فراهم کند.
گلخانه‌داران باید نسبت به استحکام سازه‌ها، آب‌بندی پوشش‌ها، عملکرد ناودان‌ها و زهکش‌ها و ایمنی تأسیسات در برابر باد، بارش شدید و برف احتمالی اقدام کنند.
دامداران و مرغداران نیز باید وضعیت سقف سالن‌ها، مسیر خروج آب‌های سطحی، محل نگهداری نهاده‌ها و خوراک دام و تجهیزات برقی را بررسی کنند تا رطوبت و آب‌گرفتگی زمینه‌ساز خسارت و مشکلات بهداشتی نشود.
نکته مهم دیگر، مدیریت مصرف کود و سموم است. مصرف این نهاده‌ها در آستانه بارندگی شدید، علاوه بر تحمیل هزینه به تولیدکننده، می‌تواند موجب شسته‌شدن مواد و آلودگی منابع آب شود.
کشاورزی ایران باید از مدیریت مبتنی بر تقویم ثابت، بیش از گذشته به سمت مدیریت مبتنی بر داده‌های هواشناسی، وضعیت رطوبت خاک و پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت حرکت کند.
مهار سیلاب؛ پیشگیری ارزان‌تر از جبران خسارت است
بارندگی زمانی به بحران تبدیل می‌شود که شدت آن از ظرفیت طبیعی و زیرساختی منطقه برای جذب یا عبور ایمن آب بیشتر باشد.
در چنین شرایطی، ساخت‌وساز در بستر و حریم رودخانه‌ها، مسدودشدن مسیل‌ها، تخریب پوشش گیاهی، فرسایش خاک، ضعف شبکه‌های زهکشی و نبود سامانه‌های هشدار مؤثر، می‌تواند خسارت‌ها را چند برابر کند.
با توجه به هشدارهای اخیر هواشناسی درباره احتمال بارش‌های شدید، دستگاه‌های مسئول باید بدون اتلاف وقت برای حفاظت از جان مردم، اراضی کشاورزی و زیرساخت‌های تولید اقدام کنند.
بازبینی و رفع انسداد مسیرهای قانونی و طبیعی عبور سیلاب، بررسی ایمنی پل‌ها و آب‌گذرها، آماده‌سازی تجهیزات امدادی و اطلاع‌رسانی دقیق و محلی، اقداماتی ضروری هستند.
در روستاها و مناطق کشاورزی، شناسایی مزارع، دامداری‌ها، انبارهای محصولات و تأسیسات آبیاری در معرض خطر باید پیش از تشدید بارش‌ها انجام شود.
همچنین اطلاع‌رسانی به کشاورزان نباید صرفاً به صدور یک هشدار عمومی محدود باشد. بهره‌بردار باید بداند چه زمانی بارش شدید آغاز می‌شود، چه مخاطراتی مزرعه او را تهدید می‌کند و چه اقدامات مشخصی باید انجام دهد.
هشداری که به اقدام عملی منجر نشود، به‌تنهایی نمی‌تواند از خسارت جلوگیری کند.
باید تأکید کرد که در زمان وقوع سیلاب، تلاش برای مهار یا هدایت خودسرانه آب خطرناک است. هرگونه اقدام حفاظتی باید پیش از شروع شرایط بحرانی و با رعایت دستورالعمل‌های فنی و ایمنی صورت گیرد.
ذخیره آب باران؛ فرصتی که نباید از دست برود
یکی از ظرفیت‌هایی که در مدیریت منابع آب ایران هنوز جای توسعه فراوان دارد، جمع‌آوری و ذخیره‌سازی آب باران در مقیاس محلی است.
در بسیاری از مناطق روستایی و واحدهای تولیدی، می‌توان با طراحی سامانه‌های مناسب، بخشی از آب حاصل از بارندگی روی پشت‌بام‌ها و سطوح قابل‌استفاده را برای مصارف مجاز و مناسب جمع‌آوری کرد.
استفاده از مخازن استاندارد، حوضچه‌های ذخیره با طراحی فنی، سامانه‌های جمع‌آوری آب باران در گلخانه‌ها و پروژه‌های کوچک تأمین آب تکمیلی، به‌ویژه در مناطق کم‌آب، می‌تواند ارزش اقتصادی قابل‌توجهی ایجاد کند.
این اقدامات البته باید با توجه به کیفیت آب، شرایط بهداشتی، ایمنی سازه‌ها و مقررات محلی انجام شوند.
در مقیاس بزرگ‌تر نیز بازنگری در شیوه بهره‌برداری از سدها، مدیریت هماهنگ مخازن و جریان رودخانه‌ها و شناسایی پهنه‌های مناسب برای تغذیه آبخوان‌ها اهمیت دارد.
هدف نباید صرفاً ذخیره بیشترین حجم آب به هر قیمت باشد؛ بلکه باید تعادل میان تأمین آب کشاورزی و شرب، کاهش خطر سیل، پایداری منابع زیرزمینی و حفظ حقابه‌های زیست‌محیطی برقرار شود.
احیای مراتع و تالاب‌ها؛ سرمایه‌گذاری برای آینده آب کشور
بارندگی تنها فرصتی برای پرکردن سدها نیست؛ بلکه می‌تواند زمینه احیای بخشی از ظرفیت‌های طبیعی کشور را نیز فراهم کند.
تقویت پوشش گیاهی مراتع، حفاظت از جنگل‌ها، بازسازی مناطق تخریب‌شده و احیای تالاب‌ها، علاوه بر آثار زیست‌محیطی، در بهبود عملکرد طبیعی حوضه‌های آبخیز نقش دارد.
در این میان، مراتع کشور اهمیت ویژه‌ای دارند. مدیریت اصولی چرای دام، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی و اجرای طرح‌های احیای مراتع می‌تواند به کاهش فرسایش و بهبود نفوذ آب در خاک کمک کند.
بارش‌های مناسب همچنین فرصتی برای بازنگری در تأمین حقابه‌های زیست‌محیطی تالاب‌ها و رودخانه‌هاست؛ موضوعی که نباید در رقابت میان مصارف مختلف آب به فراموشی سپرده شود.
حفاظت از طبیعت هزینه اضافی نیست؛ بخشی از سرمایه‌گذاری بلندمدت برای امنیت آب و غذای کشور است.
مسئولیت دولت؛ از مدیریت بحران به مدیریت فرصت
تجربه کشور نشان داده است که بخش مهمی از مشکلات ناشی از بارندگی‌های شدید، تنها به شرایط طبیعی مربوط نیست، بلکه به ضعف برنامه‌ریزی، ناهماهنگی دستگاه‌ها و تأخیر در اقدامات پیشگیرانه بازمی‌گردد.
وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری، سازمان هواشناسی، سازمان حفاظت محیط زیست، مدیریت بحران کشور و استانداری‌ها باید در قالب یک برنامه هماهنگ و حوضه‌محور عمل کنند.
در کوتاه‌مدت، اولویت باید حفاظت از جان مردم، ایمن‌سازی مناطق پرخطر و جلوگیری از خسارت به تولید باشد.
در میان‌مدت، اجرای طرح‌های اولویت‌دار آبخیزداری، بهسازی زیرساخت‌های زهکشی، توسعه سامانه‌های ذخیره آب باران و حمایت از کشاورزی سازگار با اقلیم اهمیت دارد.
در بلندمدت نیز اصلاح الگوی مصرف، کنترل برداشت از آبخوان‌ها، افزایش بهره‌وری آب و توسعه حکمرانی یکپارچه منابع آب ضروری است.
در کنار این اقدامات، تقویت بیمه کشاورزی، تسریع در ارزیابی خسارت‌ها و تأمین منابع مالی برای مقاوم‌سازی واحدهای تولیدی باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
نکته اساسی این است که موفقیت مدیریت آب نباید تنها با میزان بارندگی یا حجم ورودی سدها سنجیده شود؛ بلکه باید مشخص شود چه میزان از آب به شکل پایدار ذخیره شده، چه مقدار فرسایش و خسارت کاهش یافته و چه اثری بر بهره‌وری تولید و پایداری منابع داشته است.
ضرورت تدوین یک برنامه ملی بهره‌برداری از بارش‌های پاییزی
اکنون زمان آن رسیده است که دولت و دستگاه‌های مرتبط، به‌جای انتظار برای پایان فصل بارندگی، برنامه‌ای عملیاتی و قابل ارزیابی برای استفاده از فرصت احتمالی افزایش بارش‌ها تدوین کنند.
چنین برنامه‌ای باید بر اساس ویژگی‌های هر استان و حوضه آبخیز تنظیم شود و بخش خصوصی، تشکل‌های کشاورزی، بهره‌برداران محلی و مراکز علمی نیز در اجرای آن مشارکت داشته باشند.
اختصاص بودجه هدفمند، اولویت‌بندی مناطق بحرانی، نظارت بر اجرای پروژه‌ها و انتشار گزارش‌های شفاف از نتایج اقدامات، می‌تواند مانع تبدیل‌شدن این برنامه به مجموعه‌ای از وعده‌های تکراری شود.
ایران به پروژه‌های نمایشی و اقدامات مقطعی نیاز ندارد؛ آنچه کشور به آن نیازمند است، مدیریت علمی، مستمر و پاسخ‌گوست.
سخن پایانی؛ آسمان سهم خود را می‌دهد، مدیران چه می‌کنند؟
آغاز بارندگی‌ها در شرایطی که کشور با چالش جدی منابع آب مواجه است، فرصتی ارزشمند و امیدبخش به شمار می‌رود؛ فرصتی برای تقویت تولید، کاهش فشار بر منابع آبی، بهبود شرایط مراتع و ایجاد امید تازه در میان کشاورزان و روستاییان.
اما نباید فراموش کرد که بارندگی به‌تنهایی معجزه نمی‌کند.
اگر خاک تخریب شده باشد، اگر مسیل‌ها مسدود باشند، اگر زیرساخت‌های ذخیره و مدیریت آب کارآمد نباشند و اگر تصمیم‌گیری‌ها همچنان پس از وقوع بحران آغاز شود، حتی بارش‌های فراوان نیز می‌توانند به‌جای برکت، خسارت به همراه داشته باشند.
هنر مدیریت آن نیست که پس از وقوع سیل، خسارت‌ها را محاسبه کند؛ هنر مدیریت آن است که پیش از بارندگی، برای هر قطره آب و هر خطر احتمالی برنامه داشته باشد.
امروز باید به باران نه فقط به چشم یک پدیده هواشناسی، بلکه به‌عنوان یک فرصت اقتصادی، کشاورزی و ملی نگاه کرد.
فرصتی برای بازسازی منابع طبیعی، تقویت سفره‌های زیرزمینی، افزایش بهره‌وری تولید و حرکت به سمت امنیت غذایی پایدار.
آسمان می‌تواند باران را هدیه کند، اما تبدیل این هدیه الهی به آبادانی، رونق کشاورزی و رفاه مردم، مسئولیتی است که بر عهده مدیریت کشور قرار دارد.
نگذاریم باران رحمت، قربانی خشکسالی مدیریت شود.
کشاورزپلاس | رسانه تخصصی کشاورزی و صنایع غذایی
دیدگاه تان را بنویسید