پرونده ویژه
گلخانهها را توسعه میدهیم یا با گرانی انرژی از تولید خارج میکنیم؟
افزایش هزینه انرژی، نگرانی از محدودیت گاز در فصل سرما و مشکلات تأمین سوخت جایگزین، آینده بخشی از تولید گلخانهای کشور را با پرسشهای جدی مواجه کرده است؛ آن هم در شرایطی که توسعه کشت گلخانهای یکی از راهبردهای مهم برای افزایش بهرهوری آب، رشد تولید و توسعه صادرات کشاورزی به شمار میرود.

به گزارش کشاورزپلاس، در حالی که سیاستگذاران بخش کشاورزی بر ضرورت گسترش گلخانهها و انتقال بخشی از کشتهای فضای باز به محیطهای کنترلشده تأکید دارند، افزایش هزینههای انرژی و نگرانی نسبت به تأمین پایدار گاز، فشار تازهای بر تولیدکنندگان وارد کرده است.
این وضعیت یک پرسش اساسی را پیش روی مسئولان قرار میدهد: چگونه میتوان از کشاورزان انتظار سرمایهگذاری در تولید گلخانهای داشت، اما درباره تأمین انرژی و هزینههای آن اطمینان کافی ایجاد نکرد؟
هشدار درباره افزایش ۸۰ برابری تعرفه گاز برخی گلخانهها
پیمان عالمی، رئیس اتاق اصناف کشاورزی ایران، در اظهاراتی که ۱۵ آبان منتشر شد، از افزایش ۷۰ تا ۸۰ برابری تعرفه گاز برخی گلخانهها خبر داد و نسبت به فشار فزاینده هزینههای انرژی بر تولیدکنندگان هشدار داد.
وی همچنین اعلام کرد که تعدادی از واحدهای گلخانهای به دلیل مشکلات موجود از چرخه تولید خارج شدهاند.
با این حال، باید میان وضعیت برخی واحدهای گلخانهای و شرایط عمومی این صنعت تفاوت قائل شد. برای بررسی دقیق ابعاد افزایش هزینهها، انتشار قبوض گاز، مشخصشدن مبنای تعرفهها و ارائه آمار واحدهای آسیبدیده ضروری است.
مقررات گاز گلخانهها چه میگوید؟
بر اساس مقررات مربوط به تعرفه گاز گلخانهها، مبنای محاسبه قیمت گاز این واحدها به میانگین تعرفه خوراک گاز تحویلی به پتروشیمیها مرتبط شده است.
در همین زمینه، گزارش منتشرشده در ۲۵ آبان از رد شکایت مربوط به این مقررات در هیأت تخصصی دیوان عدالت اداری حکایت دارد.
موضوع دیگر، الزام گلخانهها به اصلاح سامانههای گرمایشی غیراستاندارد است؛ اقدامی که با هدف بهینهسازی مصرف انرژی مطرح شده، اما تأمین منابع مالی لازم برای نوسازی تجهیزات نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
اصل ضرورت افزایش بهرهوری انرژی قابل انکار نیست؛ با این حال، اجرای سیاستهای اصلاح مصرف نباید بدون دوره گذار مناسب و حمایت از سرمایهگذاری تولیدکنندگان، به توقف فعالیت واحدهای اقتصادی منجر شود.
گلخانهها؛ راهکاری برای مدیریت بحران آب
کشاورزی ایران در شرایط محدودیت منابع آبی، بیش از گذشته به استفاده از روشهای نوین تولید نیاز دارد.
کشت گلخانهای به دلیل امکان کنترل شرایط رشد، مدیریت دقیقتر آبیاری و افزایش عملکرد در واحد سطح، میتواند نقش مهمی در ارتقای بهرهوری و تولید محصولات کشاورزی ایفا کند.
بر اساس اظهارات معاون امور باغبانی وزارت جهاد کشاورزی در شهریور امسال، حدود ۲۸ هزار هکتار گلخانه در کشور وجود دارد که نزدیک به ۲۲ هزار هکتار آن زیر کشت است.
توسعه این ظرفیت نیازمند سرمایهگذاری قابل توجه در سازهها، تجهیزات گرمایشی و سرمایشی، سامانههای آبیاری، کنترل اقلیم و زیرساختهای انرژی است.
طبیعی است که هرگونه بیثباتی در قیمت یا تأمین انرژی میتواند بر تصمیم سرمایهگذاران برای ایجاد یا توسعه گلخانهها تأثیر بگذارد.
خطر سرما؛ تهدیدی فراتر از افزایش هزینه تولید
گلخانه با بسیاری از واحدهای تولیدی تفاوت دارد. در یک کارخانه ممکن است توقف موقت فعالیت به کاهش تولید منجر شود، اما در گلخانه، قطع گرمایش در زمان نامناسب میتواند به گیاه، محصول و سرمایه در گردش تولیدکننده آسیب جدی وارد کند.
در مناطق سردسیر، حفظ دمای مناسب در طول شب و هنگام افت شدید دما، یکی از الزامات استمرار تولید است.
از همین رو، تأمین انرژی پایدار برای گلخانهها صرفاً یک موضوع مربوط به قیمت سوخت نیست؛ بلکه مستقیماً با حفظ محصول، سرمایهگذاری و پایداری عرضه مواد غذایی ارتباط دارد.
سوخت جایگزین؛ راهکار اضطراری یا برنامهای پایدار؟
در نشست ۱۲ آبان کمیسیون کشاورزی مجلس با حضور مسئولان وزارت نفت، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان برنامه و بودجه، مقرر شد برای گلخانههای ۱۱ استان در معرض محدودیت گاز، ۱۰۰ میلیون لیتر گازوئیل برای یک ماه بهعنوان سوخت جایگزین اختصاص یابد.
همچنین بر قرار گرفتن قطع گاز بخش کشاورزی در آخرین اولویت تأکید شد.
این تصمیم میتواند اقدامی برای کاهش خطر توقف تولید باشد؛ با این حال، پرسش اصلی آن است که چه میزان از سوخت پیشبینیشده واقعاً در اختیار تولیدکنندگان قرار گرفته و آیا زیرساخت استفاده ایمن و مؤثر از آن در تمامی واحدهای مشمول وجود دارد؟
صرف اعلام سهمیه سوخت، بدون اطمینان از تحویل بهموقع و امکان استفاده از آن، نمیتواند تمامی نگرانیهای تولیدکنندگان را برطرف کند.
از کاهش صادرات تا افزایش قیمت برای مصرفکننده
افزایش هزینه انرژی میتواند چند پیامد اقتصادی برای صنعت گلخانهای داشته باشد.
نخست، افزایش قیمت تمامشده محصول است. زمانی که هزینه گرمایش و سایر نهادهها بالا میرود، حاشیه سود تولیدکننده کاهش پیدا میکند.
دوم، کاهش انگیزه سرمایهگذاری و احتمال محدودشدن دورههای کشت در برخی مناطق است.
سوم، تضعیف رقابتپذیری صادراتی محصولات گلخانهای است؛ زیرا تولیدکننده ایرانی برای حضور در بازارهای منطقه باید علاوه بر کیفیت محصول، توان رقابت قیمتی نیز داشته باشد.
در نهایت، اگر افزایش هزینهها به کاهش عرضه منجر شود، احتمال انتقال بخشی از فشار اقتصادی به مصرفکنندگان نیز وجود خواهد داشت؛ هرچند میزان اثرگذاری آن به شرایط بازار، حجم تولید و تقاضا بستگی دارد.
حمایت از تولید یا حمایت از مصرف غیربهینه انرژی؟
نکته مهم این است که حمایت از گلخانهها نباید به معنای نادیدهگرفتن ضرورت اصلاح مصرف انرژی باشد.
گلخانههای دارای سامانههای گرمایشی فرسوده و غیراستاندارد ممکن است در مقایسه با واحدهای مجهز، سوخت بیشتری مصرف کنند.
بنابراین، سیاست منطقی باید بر چند محور استوار باشد: تأمین پایدار انرژی برای واحدهای فعال، ارائه تسهیلات نوسازی تجهیزات، ایجاد فرصت کافی برای اصلاح سامانههای گرمایشی، شفافسازی تعرفهها و اختصاص حمایتها بر اساس میزان فعالیت واقعی و بهرهوری واحدها.
تعیین تکلیف مجوزهای غیرفعال و جلوگیری از تخصیص سوخت یارانهای به واحدهای فاقد تولید نیز میتواند به هدفمندشدن حمایتها کمک کند.
وزارت جهاد کشاورزی و وزارت نفت پاسخ دهند
اکنون چند پرسش مشخص نیازمند پاسخ رسمی است:
افزایش ۷۰ تا ۸۰ برابری تعرفه گاز دقیقاً شامل چه تعداد گلخانه و در کدام استانها شده است؟
چه تعداد واحد به دلیل هزینه انرژی یا محدودیت تأمین سوخت از چرخه تولید خارج شدهاند؟
از ۱۰۰ میلیون لیتر گازوئیل پیشبینیشده برای ۱۱ استان، چه میزان تحویل داده شده است؟
چه تسهیلاتی برای نوسازی سامانههای گرمایشی غیراستاندارد در نظر گرفته شده است؟
چه برنامهای برای پیشگیری از آسیب به محصولات در صورت محدودیت گاز زمستانی وجود دارد؟
پاسخ شفاف به این پرسشها میتواند مبنای ارزیابی سیاستهای حمایتی و اصلاح تصمیمات آینده باشد.
سخن پایانی؛ توسعه کشاورزی بدون امنیت انرژی ممکن نیست
در شرایطی که ایران با محدودیت منابع آب و ضرورت افزایش بهرهوری تولید روبهروست، توسعه گلخانهها یک انتخاب راهبردی محسوب میشود؛ اما تحقق این هدف به چیزی فراتر از صدور مجوز و احداث سازه نیاز دارد.
تولیدکننده باید بداند که پس از سرمایهگذاری سنگین و آغاز کشت، امکان تأمین انرژی مورد نیاز خود را با شرایطی روشن و قابل پیشبینی خواهد داشت.
نمیتوان از یک سو کشاورزان را به انتقال تولید به گلخانهها تشویق کرد و از سوی دیگر، بدون ایجاد اطمینان درباره انرژی، سرمایه و محصول آنها را در معرض خطر قرار داد.
دولت باید میان مدیریت ناترازی انرژی، افزایش بهرهوری مصرف و حفظ استمرار تولید کشاورزی تعادل برقرار کند.
پرسش نهایی کشاورزپلاس این است: آیا قرار است گلخانهها بخشی از راهحل بحران آب و امنیت غذایی باشند، یا خود به قربانی تازه ناترازی انرژی تبدیل شوند؟
دیدگاه تان را بنویسید