گزارش خبری
پاییز ۱۴۰۵، ال‌نینو و کشاورزی ایران؛ فرصت بارش یا تهدید برای مزرعه و زنجیره غذا؟
همزمان با تقویت ال‌نینو و افزایش احتمال بارش‌های نرمال تا فراتر از نرمال در بخش‌هایی از ایران، پاییز ۱۴۰۵ می‌تواند برای کشاورزی کشور همزمان حامل فرصت و ریسک باشد؛ از بهبود رطوبت خاک و شرایط کشت پاییزه گرفته تا احتمال سیلاب، فرسایش خاک، افزایش بیماری‌های قارچی و اختلال در زنجیره تأمین صنایع غذایی.
کشاورزپلاس: پاییز برای بخش کشاورزی ایران صرفاً تغییر یک فصل نیست. آغاز کشت گندم، جو و کلزا، ادامه فعالیت در مزارع دیم، برداشت بخشی از محصولات باغی، ذخیره و انبار مواد اولیه و افزایش فعالیت صنایع تبدیلی، همگی باعث می‌شود شرایط جوی سه ماهه پاییز مستقیماً بر تولید و بازار محصولات کشاورزی اثر بگذارد.
پاییز امسال اما با یک متغیر مهم اقلیمی همراه شده است؛ ال‌نینو.
سازمان جهانی هواشناسی در تازه‌ترین ارزیابی خود اعلام کرده است که ال‌نینو در اقیانوس آرام به‌طور کامل شکل گرفته و انتظار می‌رود طی ماه‌های آینده تقویت شود. بر اساس این گزارش، احتمال تداوم ال‌نینو تا زمستان ۲۰۲۶–۲۰۲۷ نزدیک به ۱۰۰ درصد برآورد شده است. سازمان جهانی هواشناسی البته تأکید می‌کند که شدت بالای ال‌نینو الزاماً به معنی بروز آثار مشابه و یکسان در تمام مناطق جهان نیست.
مرکز پیش‌بینی اقلیم آمریکا نیز در گزارش ۱۰ سپتامبر اعلام کرده است که احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی در پاییز و زمستان نیمکره شمالی بیش از ۹۰ درصد است؛ با این حال، این مرکز نیز تصریح می‌کند که حتی در رخدادهای بسیار قوی، آثار منطقه‌ای ال‌نینو تضمین‌شده نیست.
ال‌نینو چیست؟
ال‌نینو به زبان ساده به گرم‌شدن غیرعادی آب‌های سطحی بخش‌هایی از مرکز و شرق اقیانوس آرام استوایی گفته می‌شود.
این تغییر دمای آب می‌تواند الگوی گردش جو، مسیر بادها، موقعیت جریان‌های جتی و نحوه شکل‌گیری و جابه‌جایی سامانه‌های بارشی را در مناطق مختلف جهان تغییر دهد.
بنابراین ال‌نینو را نباید به عنوان یک «سامانه بارشی» تصور کرد که مستقیماً از اقیانوس آرام به سمت ایران حرکت می‌کند.
اثرات آن بر ایران غیرمستقیم است و در کنار عوامل متعدد دیگری مانند وضعیت دریای مدیترانه، اقیانوس هند، دمای آب‌های پیرامونی، جریان‌های جوی و الگوهای منطقه‌ای شکل می‌گیرد.
به همین دلیل عبارت‌هایی مانند «ال‌نینو یعنی پاییز حتماً پربارش در تمام ایران» از نظر علمی دقیق نیست.
آنچه می‌توان گفت این است که ال‌نینوی قوی می‌تواند احتمال تغییر الگوهای بارش و دما را افزایش دهد.
چشم‌انداز پاییز ایران؛ بارش بیشتر اما نه در همه‌جا
بر اساس پیش‌بینی‌های فصلی منتشرشده در هفته‌های اخیر، احتمال بارش نرمال تا فراتر از نرمال در بخش‌هایی از ایران، به‌ویژه در غرب، شمال‌غرب، جنوب‌غرب و محدوده‌هایی از زاگرس و البرز افزایش یافته است.
رئیس سازمان هواشناسی کشور نیز در شهریورماه از چشم‌اندازی متمایل به بارش‌های فراتر از نرمال در پاییز سخن گفته و بر ضرورت آمادگی برای بارش‌های شدید و وقوع احتمالی سیلاب تأکید کرده است.
با این حال، یک نکته اساسی باید مورد توجه قرار گیرد:
پربارش بودن احتمالی یک فصل به معنی توزیع یکنواخت بارندگی در تمام استان‌ها و در تمام روزهای فصل نیست.
ممکن است یک منطقه در پایان پاییز، مجموع بارشی بالاتر از میانگین ثبت کند، اما بخش قابل توجهی از این بارندگی تنها طی چند سامانه شدید اتفاق افتاده باشد.
برای کشاورزی، نحوه توزیع بارندگی در طول زمان اهمیت زیادی دارد.
فرصت مهم برای کشت پاییزه
مهم‌ترین اثر مثبت بارش‌های مناسب پاییزی را می‌توان در کشت گندم، جو، کلزا و سایر محصولات پاییزه مشاهده کرد.
در مناطق دیم غرب و شمال‌غرب کشور، رطوبت مناسب خاک در ابتدای فصل نقش مهمی در تعیین زمان کاشت و استقرار اولیه گیاه دارد.
بارندگی مناسب می‌تواند رطوبت خاک را برای عملیات کاشت افزایش دهد، سبزشدن محصول را بهبود ببخشد و شرایط مناسب‌تری برای توسعه ریشه فراهم کند.
در بعضی مناطق آبی نیز بارش مناسب می‌تواند بخشی از نیاز به آبیاری ابتدایی را کاهش دهد و فشار بر منابع آب را تا حدودی کمتر کند.
اما باید توجه داشت که برای کشاورزی، زمان و توزیع بارندگی گاهی از مجموع بارش مهم‌تر است.
یک بارندگی آرام و مستمر می‌تواند فرصت نفوذ آب به خاک را فراهم کند، در حالی که بارش بسیار سنگین در مدت کوتاه ممکن است بخش قابل توجهی از آب را به روان‌آب تبدیل کند.
وقتی باران از فرصت به تهدید تبدیل می‌شود
یکی از مهم‌ترین خطرات پاییز پربارش، احتمال وقوع بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت است.
خاک خشک پس از تابستان در برخی مناطق توان جذب سریع حجم بالای آب را ندارد. در چنین شرایطی، بارندگی شدید می‌تواند باعث افزایش روان‌آب، فرسایش خاک، آب‌گرفتگی مزارع، تخریب جاده‌های بین مزارع و وقوع سیلاب شود.
در اراضی شیب‌دار خطر فرسایش خاک بیشتر است و در زمین‌های دارای زهکش نامناسب نیز ماندابی شدن می‌تواند به ریشه گیاه آسیب وارد کند.
از این منظر، آبخیزداری، مدیریت روان‌آب، اصلاح مسیرهای خروج آب و آماده‌سازی زهکش‌های مزارع باید پیش از وقوع بارندگی‌های سنگین مورد توجه قرار گیرد.
باغداران؛ رطوبت بالا را دست‌کم نگیرند
پاییز فصل برداشت یا ادامه برداشت بسیاری از محصولات باغی از جمله سیب، انگور، انار، پسته، مرکبات و بخشی از خشکبار کشور است.
بارندگی و افزایش رطوبت در زمان برداشت می‌تواند عملیات جمع‌آوری محصول را دشوار کند.
خیس شدن محصول، افزایش رطوبت در انبار، کاهش سرعت خشک‌کردن و تهویه نامناسب می‌تواند شرایط را برای رشد قارچ‌ها و افت کیفیت فراهم کند.
برای محصولاتی مانند پسته، کشمش و سایر خشکبار، مدیریت مرحله خشک‌کردن اهمیت ویژه‌ای دارد.
در شرایط مرطوب، هر ساعت تأخیر در انتقال محصول از باغ یا مزرعه به واحد فرآوری و خشک‌کن می‌تواند بر کیفیت نهایی محصول اثر بگذارد.
خطر افزایش برخی بیماری‌های قارچی
افزایش رطوبت نسبی هوا، تداوم بارندگی و خیس ماندن طولانی‌مدت سطح برگ می‌تواند شرایط مساعدتری برای توسعه برخی بیماری‌های قارچی ایجاد کند.
به همین دلیل، پایش مزرعه و باغ در فصل پاییز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
سمپاشی نیز نباید صرفاً بر اساس تقویم انجام شود.
اگر عملیات سمپاشی درست پیش از یک بارندگی شدید انجام شود، احتمال شسته شدن سم و کاهش اثربخشی آن وجود دارد؛ در نتیجه هم هزینه کشاورز افزایش پیدا می‌کند و هم ممکن است نیاز به تکرار عملیات ایجاد شود.
همین مسئله درباره برخی عملیات کوددهی نیز صادق است.
استفاده روزانه از پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت هواشناسی می‌تواند از هدررفت نهاده و هزینه جلوگیری کند.
دام و طیور؛ کاهش تنش گرمایی، افزایش حساسیت به رطوبت
کاهش دمای هوا در پاییز در بسیاری از مناطق کشور می‌تواند تنش گرمایی دام و طیور را کاهش دهد.
اما بارندگی و افزایش رطوبت، مسائل دیگری را نیز به همراه دارد.
تهویه نامناسب سالن‌ها، خیس‌شدن بستر، افزایش رطوبت و تجمع آمونیاک می‌تواند کیفیت محیط نگهداری دام و طیور را کاهش دهد.
خوراک دام و علوفه نیز باید از باران و رطوبت محافظت شود.
انبار شدن نهاده‌های دامی در محیط مرطوب، علاوه بر افت کیفیت، خطر رشد قارچ و تولید برخی سموم قارچی را افزایش می‌دهد.
صنایع غذایی باید هواشناسی را وارد برنامه تولید کنند
تغییرات جوی فقط در مزرعه باقی نمی‌ماند.
صنایع غذایی، سردخانه‌ها، سیلوها، کارخانه‌های آرد، خوراک دام، روغن، رب، کنسانتره، آبمیوه، خشکبار و مراکز بسته‌بندی نیز می‌توانند تحت تأثیر شرایط پاییزی قرار گیرند.
یکی از نخستین آثار، تغییر زمان ورود مواد اولیه به کارخانه است.
پیش‌بینی یک سامانه بارشی ممکن است کشاورزان را به برداشت سریع‌تر تشویق کند و در مدت کوتاهی حجم زیادی از محصول به واحدهای فرآوری وارد شود.
در مقابل، تداوم بارندگی می‌تواند برداشت را متوقف کند و ورود مواد اولیه را چند روز یا حتی بیشتر به تأخیر بیندازد.
بنابراین صنایع تبدیلی باید برنامه دریافت مواد اولیه خود را انعطاف‌پذیر کنند.
رطوبت انبار؛ یک متغیر حیاتی
غلات، خوراک دام، خشکبار و بسیاری از مواد اولیه صنایع غذایی نسبت به رطوبت حساس هستند.
افزایش رطوبت در انبار می‌تواند شرایط را برای رشد کپک‌ها فراهم کند و علاوه بر کاهش کیفیت، خطر آلودگی به مایکوتوکسین‌ها را افزایش دهد.
کنترل مداوم دما و رطوبت، تهویه مناسب انبار و پایش کیفیت مواد اولیه در پاییز امسال باید جدی‌تر دنبال شود.
برای واحدهایی که حجم بالایی از محصول را در مدت کوتاه دریافت می‌کنند، ظرفیت خشک‌کن و انبار نیز باید پیش از آغاز دوره‌های بارندگی بررسی شود.
بارندگی و حمل‌ونقل محصولات کشاورزی
اختلال در حمل‌ونقل یکی دیگر از ریسک‌های احتمالی بارش‌های شدید است.
جاده‌های روستایی، مسیرهای بین مزارع و جاده‌های دسترسی برخی واحدهای تولیدی در برابر آب‌گرفتگی و سیلاب آسیب‌پذیرند.
برای محصولات فسادپذیر، تأخیر چندساعته یا چندروزه میان برداشت و رسیدن به سردخانه یا کارخانه می‌تواند به افزایش ضایعات منجر شود.
صنایع غذایی و شرکت‌های بزرگ تأمین‌کننده مواد اولیه بهتر است از هم‌اکنون مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل و سطح مناسب موجودی ایمن را بررسی کنند.
تأثیر ال‌نینو فقط به ایران محدود نیست
برای صنایع غذایی ایران، آثار جهانی ال‌نینو نیز اهمیت دارد.
ال‌نینو می‌تواند الگوهای بارندگی و دمای کشورهای مهم تولیدکننده محصولات کشاورزی را تغییر دهد.
کاهش یا افزایش تولید محصولاتی مانند غلات، دانه‌های روغنی، برنج، شکر و خوراک دام در کشورهای مختلف می‌تواند در نهایت بر تجارت جهانی و قیمت مواد اولیه اثر بگذارد.
سازمان جهانی هواشناسی تأکید کرده است که یک ال‌نینوی بسیار قوی قادر است الگوهای دما و بارش را در مناطق مختلف جهان به شکل قابل توجهی جابه‌جا کند.
برای ایران که بخشی از نهاده‌های دامی، دانه‌های روغنی، روغن خام و برخی کالاهای اساسی را از بازار جهانی تأمین می‌کند، رصد وضعیت آب‌وهوایی کشورهای مبدأ باید بخشی از مدیریت ریسک تجاری باشد.
آیا یک پاییز پربارش مشکل آب ایران را حل می‌کند؟
پاسخ روشن است: خیر.
حتی در صورت تحقق بارش‌های بالاتر از میانگین، یک فصل پربارش قادر نیست آثار چند سال خشکسالی و فشار انباشته بر منابع آب زیرزمینی را به تنهایی جبران کند.
اگر بخش عمده بارندگی به شکل بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت اتفاق بیفتد، بدون زیرساخت مناسب برای مهار روان‌آب، مقدار قابل توجهی از آب می‌تواند از دسترس بخش کشاورزی خارج شود.
بنابراین افزایش احتمالی بارش نباید باعث کاهش حساسیت نسبت به مدیریت مصرف آب شود.
افزایش بهره‌وری آب، اصلاح الگوی کشت، آبخیزداری، آبخوان‌داری، مدیریت برداشت از سفره‌های زیرزمینی و حفاظت از خاک همچنان باید از اولویت‌های بخش کشاورزی باشد.
توصیه‌های کاربردی برای کشاورزان
کشاورزان در پاییز امسال بهتر است چند اصل ساده اما مهم را جدی بگیرند:
- پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت و هشدارهای رسمی هواشناسی را روزانه دنبال کنند.
- تصمیم درباره زمان کاشت تنها بر اساس یک بارندگی مقطعی گرفته نشود.
- مسیر زهکش و خروج آب مزارع و باغ‌ها پیش از ورود سامانه‌های بارشی بررسی شود.
- عملیات سمپاشی و کوددهی با پیش‌بینی بارندگی هماهنگ شود.
- محصولات برداشت‌شده برای مدت طولانی در فضای باز باقی نمانند.
- تجهیزات خشک‌کردن، تهویه و انبار پیش از ورود محصول آماده شود.
- دام، ماشین‌آلات و نهاده‌ها از مسیل‌ها و مسیرهای بالقوه سیلاب دور نگه داشته شوند.
توصیه به صنایع غذایی
واحدهای صنایع غذایی نیز بهتر است برای شرایط متفاوت پاییز امسال آماده باشند.
کنترل دما و رطوبت انبار، افزایش پایش کیفیت مواد اولیه، ارزیابی ظرفیت خشک‌کن‌ها و سردخانه‌ها، پیش‌بینی نوسان در زمان ورود محصول، طراحی مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل و تعیین سطح مناسب موجودی ایمن می‌تواند بخشی از خسارت‌های احتمالی را کاهش دهد.
واحدهای فرآوری محصولات فصلی نیز باید ارتباط نزدیک‌تری با کشاورزان و تأمین‌کنندگان خود برقرار کنند تا تغییر زمان برداشت باعث غافلگیری خطوط تولید نشود.
ال‌نینو؛ فرصت یا تهدید؟
پاسخ به این پرسش نمی‌تواند صرفاً «فرصت» یا «تهدید» باشد.
اگر بارش‌ها در زمان مناسب، با شدت مناسب و توزیع مطلوب اتفاق بیفتند، می‌توانند شرایط کشت پاییزه را بهبود دهند، رطوبت خاک را افزایش دهند و بخشی از فشار وارد بر منابع آب را کاهش دهند.
اما همان بارش اگر به شکل شدید و متمرکز رخ دهد، می‌تواند سیلاب، فرسایش خاک، بیماری‌های گیاهی، خسارت باغی و اختلال در زنجیره تأمین را به دنبال داشته باشد.
در نهایت، تفاوت میان فرصت و خسارت را تنها میزان بارندگی تعیین نمی‌کند؛ نحوه مدیریت بارش تعیین‌کننده است.
پاییز ۱۴۰۵ بیش از آنکه فصل «انتظار برای باران» باشد، باید فصل آمادگی برای باران باشد.
اگر داده‌های هواشناسی از سطح خبر و هشدار فراتر رود و به تصمیم عملی در مزرعه، باغ، دامداری، انبار و کارخانه تبدیل شود، شرایط اقلیمی امسال می‌تواند فرصتی برای تولید باشد؛ در غیر این صورت، همان بارانی که کشاورزی ایران سال‌ها چشم‌انتظار آن بوده، ممکن است به منبع تازه‌ای از خسارت تبدیل شود.
منابع: سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، مرکز پیش‌بینی اقلیم NOAA و پیش‌بینی‌های فصلی منتشرشده درباره پاییز ۱۴۰۵ ایران. گزارش WMO در ۳ سپتامبر ۲۰۲۶ از استقرار و تقویت ال‌نینو و احتمال بسیار بالای تداوم آن تا زمستان خبر داده و NOAA نیز در ۱۰ سپتامبر احتمال وقوع یک ال‌نینوی بسیار قوی را بیش از ۹۰ درصد اعلام کرده است.
دیدگاه تان را بنویسید