کشت گلخانه‌ای در ایران؛ نجات کشاورزی یا مصرف پنهان انرژی؟

ایران امروز با یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های تاریخ خود در حوزه منابع طبیعی روبه‌رو است؛ بحران آب.
بیش از ۸۰ تا ۹۰ درصد منابع آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود و همزمان افت سفره‌های زیرزمینی، فرونشست زمین و کاهش بارندگی به یکی از جدی‌ترین تهدیدهای امنیت غذایی کشور تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، توسعه کشت گلخانه‌ای به عنوان راهکاری برای کاهش مصرف آب و افزایش بهره‌وری در دستور کار دولت‌ها قرار گرفته است. طی حدود ۲۵ سال گذشته سطح گلخانه‌های ایران بیش از ۳۰ برابر افزایش یافته و از حدود ۵۸۸ هکتار به بیش از ۱۸ هزار هکتار رسیده است.
اما آیا گلخانه همان نسخه نجات‌بخش کشاورزی ایران است؟ یا اینکه توسعه بی‌برنامه آن می‌تواند بحران دیگری به نام «مصرف انرژی» ایجاد کند؟
 

مزیت بزرگ گلخانه؛ جنگ با کم‌آبی
مهم‌ترین دلیل حمایت از کشت گلخانه‌ای، صرفه‌جویی در مصرف آب است.
برخی مطالعات نشان می‌دهند هر هکتار گلخانه می‌تواند سالانه حدود ۴۰ هزار مترمکعب صرفه‌جویی آبی ایجاد کند. همچنین مصرف آب در بسیاری از محصولات گلخانه‌ای بین ۵۰ تا ۹۰ درصد کمتر از کشت سنتی است.
برای کشوری که بسیاری از دشت‌های آن به مرحله تنش شدید آبی رسیده‌اند، این مزیت اهمیت راهبردی دارد.
در واقع گلخانه اجازه می‌دهد محصول بیشتری با آب کمتر تولید شود؛ مفهومی که اقتصاددانان از آن با عنوان «بهره‌وری آب» یاد می‌کنند.

 تولید بیشتر در زمین کمتر

یکی دیگر از جذابیت‌های گلخانه‌ها، افزایش شدید عملکرد در واحد سطح است.
در بسیاری از محصولات صیفی، عملکرد گلخانه چندین برابر مزارع روباز است.
تجربه مناطق گلخانه‌ای اسپانیا نشان داده است که برخی محصولات تا ده‌ها برابر بیشتر از کشاورزی سنتی تولید می‌شوند.
این مسئله در کشوری مانند ایران که زمین حاصلخیز محدود و جمعیت در حال افزایش است، مزیت مهمی محسوب می‌شود.

 

اگر آب مهم‌ترین مزیت گلخانه باشد، انرژی بزرگ‌ترین چالش آن است.
گلخانه برخلاف تصور عمومی تنها یک سازه پلاستیکی نیست؛ یک محیط کنترل‌شده است که باید در زمستان گرم و در تابستان خنک نگه داشته شود.
در بسیاری از مناطق کشور، بخش قابل توجهی از هزینه تولید گلخانه‌ای صرف:
گاز طبیعی برق سوخت مایع می‌شود.

مطالعات بین‌المللی نشان می‌دهد حتی در هلند که یکی از پیشرفته‌ترین کشورهای جهان در کشاورزی گلخانه‌ای است، مصرف انرژی گلخانه‌ها بسیار بالاست و سالانه نزدیک به ۹۵ پتاژول انرژی در این بخش مصرف می‌شود.


 آیا هر نقطه جغرافیایی برای گلخانه مناسب است؟

پاسخ صریح: خیر.

یکی از خطاهای رایج سیاست‌گذاری در ایران، نگاه یکسان به توسعه گلخانه در تمام استان‌هاست.

گلخانه زمانی مزیت دارد که شرایط اقلیمی منطقه با نیازهای انرژی آن همخوان باشد.

 برندگان واقعی گلخانه استان‌های جنوبی مانند:

هرمزگان بوشهر جنوب کرمان سیستان و بلوچستان بزرگ‌ترین مزیت را دارند.

دلیل ساده است:

زمستان‌های معتدل.

در این مناطق هزینه گرمایش بسیار پایین است و محصول زمستانه با کمترین مصرف انرژی تولید می‌شود.

به همین دلیل بسیاری از کشورهای موفق دنیا نیز گلخانه‌های خود را در مناطق گرم‌تر توسعه داده‌اند.

 مناطق خاکستری استان‌هایی مانند:

آذربایجان شرقی اردبیل همدان زنجان

اگرچه ظرفیت تولید بالایی دارند اما هزینه گرمایش در آنها به شدت افزایش پیدا می‌کند.

در چنین مناطقی سودآوری گلخانه وابسته به قیمت انرژی است.

تا زمانی که گاز ارزان باشد، پروژه اقتصادی به نظر می‌رسد؛ اما با واقعی شدن قیمت انرژی، معادلات تغییر می‌کند.
 

 پرسش جنجالی؛ گاز را بسوزانیم یا صادر کنیم؟

اینجا یکی از مهم‌ترین مباحث اقتصاد کشاورزی مطرح می‌شود.

فرض کنیم یک گلخانه در منطقه‌ای سردسیر برای تولید گوجه‌فرنگی مقدار زیادی گاز مصرف می‌کند.

این سؤال مطرح می‌شود:

آیا ارزش اقتصادی محصول تولیدشده بیشتر از ارزش صادرات همان گاز است؟

در برخی مناطق سردسیر پاسخ الزاماً مثبت نیست.

اقتصاددانان انرژی معتقدند زمانی که انرژی با یارانه سنگین در اختیار تولید قرار می‌گیرد، ممکن است بخشی از سودآوری گلخانه نه ناشی از بهره‌وری واقعی بلکه ناشی از یارانه انرژی باشد.

به بیان ساده‌تر:

برخی گلخانه‌ها شاید بدون گاز ارزان اساساً توجیه اقتصادی نداشته باشند.

 اما چرا ماجرا به این سادگی نیست؟

طرفداران توسعه گلخانه استدلال دیگری دارند.

آنها می‌گویند مقایسه مستقیم «صادرات گاز» با «مصرف گاز در گلخانه» اشتباه است.

زیرا گلخانه فقط محصول تولید نمی‌کند.

گلخانه:

اشتغال ایجاد می‌کند. صادرات غیرنفتی ایجاد می‌کند.
زنجیره بسته‌بندی و حمل‌ونقل را فعال می‌کند. ارزش افزوده ایجاد

می‌کند. امنیت غذایی کشور را افزایش می‌دهد.

بنابراین باید کل زنجیره اقتصادی را محاسبه کرد، نه فقط ارزش خام گاز مصرفی.

این استدلال تا حد زیادی درست است؛ اما تنها زمانی که گلخانه در مکان مناسب احداث شده باشد.

 تجربه هلند؛ الگویی که اشتباه فهمیده شد

بسیاری از مدیران ایرانی هنگام دفاع از توسعه گلخانه‌ها به هلند اشاره می‌کنند.

اما یک واقعیت مهم معمولاً نادیده گرفته می‌شود:

هلند تنها با ساخت گلخانه موفق نشده است. موفقیت هلند حاصل ترکیب:

فناوری پیشرفته بهره‌وری بسیار بالا
مدیریت انرژی بازیافت حرارت
استفاده از انرژی‌های نو لجستیک صادراتی قدرتمند است.

حتی امروز نیز مصرف بالای انرژی یکی از مهم‌ترین چالش‌های گلخانه‌های هلند محسوب می‌شود.


آیا توسعه گلخانه در ایران بیش از حد بزرگ‌نمایی شده است؟

برخی کارشناسان معتقدند پاسخ تا حدی مثبت است.

زیرا در سال‌های گذشته تمرکز زیادی بر افزایش تعداد گلخانه‌ها صورت گرفته اما کمتر به موضوعاتی مانند:

بهره‌وری انرژی مکان‌یابی اقلیمی فناوری سازه مدیریت بازار صادرات پایدار توجه شده است.
برخی مطالعات نیز نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از گلخانه‌های کشور از نظر شاخص‌های پایداری در وضعیت مطلوب قرار ندارند.

 آینده؛ گلخانه هوشمند یا گلخانه یارانه‌ای؟
مسیر آینده کشاورزی ایران احتمالاً از گلخانه عبور می‌کند؛ اما نه هر گلخانه‌ای.
کارشناسان معتقدند توسعه موفق گلخانه‌ها باید بر چهار اصل استوار باشد:
1. استقرار در مناطق دارای مزیت اقلیمی2. استفاده از فناوری‌های کم‌مصرف3. کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی4. اتصال مستقیم به بازارهای صادراتی
در غیر این صورت ممکن است گلخانه از راه‌حل بحران آب به مصرف‌کننده جدید انرژی تبدیل شود.

آیا ایران در حال صادرات «آب و انرژی مجازی» است؟

یکی از مفاهیمی که در سال‌های اخیر در اقتصاد کشاورزی جهان مورد توجه قرار گرفته، «آب مجازی» و «انرژی مجازی» است.
زمانی که یک کشور محصول کشاورزی تولید و صادر می‌کند، در واقع آب و انرژی مصرف‌شده برای تولید آن محصول را نیز به‌صورت غیرمستقیم صادر کرده است.
به عنوان مثال، وقتی یک کیلوگرم گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای صادر می‌شود، تنها یک محصول کشاورزی از کشور خارج نشده، بلکه حجم مشخصی آب، برق، گاز، کود، نیروی کار و سرمایه نیز در قالب آن محصول به بازارهای خارجی منتقل شده است.
در کشورهای دارای منابع فراوان آب و انرژی، این موضوع چندان چالش‌برانگیز نیست؛ اما در کشوری مانند ایران که هم با بحران آب و هم با ناترازی انرژی مواجه است، مسئله ابعاد متفاوتی پیدا می‌کند.
منتقدان توسعه بی‌ضابطه گلخانه‌ها معتقدند بخشی از صادرات محصولات گلخانه‌ای ایران در واقع صادرات غیرمستقیم گاز یارانه‌ای است؛ زیرا قیمت انرژی مصرفی در بسیاری از واحدهای تولیدی فاصله قابل توجهی با قیمت‌های جهانی دارد.
در مقابل، موافقان می‌گویند صادرات محصولات گلخانه‌ای ارزش افزوده‌ای چند برابر فروش خام انرژی ایجاد می‌کند و علاوه بر ارزآوری، اشتغال و توسعه مناطق روستایی را نیز به همراه دارد.
واقعیت آن است که پاسخ این مناقشه به یک عامل کلیدی وابسته است: بهره‌وری.
هرچه گلخانه مدرن‌تر، کم‌مصرف‌تر و صادرات‌محورتر باشد، ارزش افزوده آن از انرژی مصرفی بیشتر خواهد بود؛ اما هرچه فناوری ضعیف‌تر و وابستگی به یارانه انرژی بیشتر باشد، احتمال اتلاف منابع ملی نیز افزایش پیدا می‌کند.

 جمع‌بندی  

کشت گلخانه‌ای نه معجزه است و نه اشتباه.
گلخانه در مناطق کم‌آب و دارای اقلیم مناسب می‌تواند یکی از نجات‌بخش‌ترین ابزارهای کشاورزی ایران باشد و میلیون‌ها مترمکعب در مصرف آب صرفه‌جویی کند. اما توسعه آن در مناطق سردسیر و بدون توجه به هزینه واقعی انرژی، می‌تواند تنها شکل دیگری از مصرف یارانه‌های پنهان باشد.
پرسش اصلی دیگر این نیست که «آیا گلخانه خوب است یا بد؟»
پرسش واقعی این است:  

گلخانه را کجا، با چه فناوری و با چه هزینه‌ای توسعه می‌دهیم؟

پاسخ به همین سؤال، مرز میان یک سرمایه‌گذاری ملی موفق و یک سیاست پرهزینه را تعیین خواهد کرد.