بدن انسان نیز از این چهار عنصر یا رکن تشکیل شده است، ارکان به صورت مستقل و جدا از هم در طبیعت یافت نمی‌شوند، بلکه تمایل به ترکیب با یکدیگر دارند. همچنین ارکان دارای کیفیت گرم، سرد، خشک و تر هستند. پایه و اساس طب سنتی ایران که بر مبنای فلسفه طبیعیات ارسطویی است بر همین کیفیت چهارگانه استوار است.

بر اساس طب سنتی ایرانی، چهار عنصر طبیعی آب، هوا، آتش و خاک در شکل‌گیری انواع مزاج‌ها در انسان تأثیرگذار هستند. شناخت طبع بدن از این جهت دارای اهمیت است که منشأ بسیاری از بیماری‌ها و اختلالات بدن به بی توجهی به مزاج مربوط می‌شود.

مزاج شناسی علمی بسیار وسیع و گسترده برای تشخیص و درمان مشکلات جسمی و روحی است، زیرا تمامی جنبه‌های زندگی ما تحت تأثیر طبیعت بدنمان قرار دارد. به طور کلی دو نوع مزاج وجود دارد، مزاج گرم و مزاج سرد. گروه گرم مزاج، خود به دو طبع صفراوی و دموی و گروه سرد مزاج به دو طبع بلغمی و سوداوی تقسیم می‌شود.

در همین راستا خبرنگار مهر با تبسم ارشادی فر متخصص طب ایرانی گفتگویی داشته است.

تشخیص مزاج سرد و گرم چگونه است؟

ارشادی فر: افراد نباید صرفاً بر اساس تصورهای شخصی یا توصیه‌های غیرعلمی درباره «سردی و گرمی» مواد غذایی تصمیم بگیرند. بسیاری از مردم عادت دارند همان‌گونه که پیش از این از مواد خوراکی استفاده می‌کردند، همچنان به همان شیوه ادامه دهند؛ در حالی که برای بهره‌گیری صحیح از خواص خوراکی‌ها، باید مصرف آن‌ها به شکل مدیریت‌شده انجام شود.

برخی افراد تصور می‌کنند اگر امروز یک ماده غذایی بخورند و احساس سرما یا گرما کنند، می‌توانند آن ماده را «سرد» یا «گرم» بدانند. یا به عنوان مثال به دلیل اینکه به آن‌ها گفته شده «مزاج بلغمی» دارند، خودسرانه به مصرف ادویه‌جات، زنجبیل، دمنوش‌ها و ترکیبات مختلف روی می‌آورند؛ در حالی که این رفتارها می‌تواند اشتباه و حتی مضر باشد.

تشخیص مزاج، به‌ویژه تعیین سردی یا گرمی بدن، فرایندی بسیار پیچیده است و نمی‌توان تنها با احساساتی مانند «سرد بودن پا» یا «گرم شدن بدن پس از خوردن یک خوراکی» درباره آن قضاوت کرد. در برخی موارد حتی ممکن است ویژگی‌هایی مانند وضعیت پوست یا کیفیت تبادل انرژی بدن با محیط خارجی، احساس فرد را تحت تأثیر قرار دهد و تشخیص را دشوارتر کند. افراد برای تعیین دقیق مزاج و نوع تغذیه مناسب، حتماً به متخصصان معتبر مراجعه کنند و از خوددرمانی بر اساس برداشت‌های شخصی پرهیز نمایند.

مصرف خودسرانه ادویه‌جات چه عوارضی دارد؟

ارشادی فر: برداشت‌های اشتباه درباره سردی و گرمی بدن وجود دارد که بسیاری از افراد تنها با لمس پوست یا احساس‌های لحظه‌ای درباره مزاج خود نتیجه‌گیری می‌کنند؛ در حالی که این روش‌ها هیچ‌گونه اعتبار علمی و سنتی ندارند. گاهی ممکن است دمای سطحی پوست فرد سرد باشد، اما درونی بدن او احساس گرمی داشته باشد یا بالعکس. به همین دلیل نمی‌توان تنها با سردی پوست یا نظر دیگران مزاج را تعیین کرد.

تشخیص مزاج سرد یا گرم نیازمند بررسی‌های متعدد است و با مشاهده یک ویژگی، مانند سرد بودن دست، نمی‌توان درباره طبع فرد قضاوت کرد. برخی افراد پس از دریافت یک تشخیص اولیه، بی‌درنگ خود را به مصرف ادویه‌جات و ترکیبات گرم‌کننده محدود می‌کنند؛ در حالی که ادویه‌جات در اصل «دارو» هستند و مصرف دارو تنها در صورت نیاز توصیه می‌شود. همان‌طور که انسان سالم بی‌دلیل آنتی‌بیوتیک مصرف نمی‌کند، استفاده مداوم از ادویه‌جات نیز نباید بدون دلیل یا تشخیص دقیق باشد.

ممکن است فردی به دلیل مشکلات معده یا درد مفاصل، توصیه به مصرف زنجبیل شود؛ اما زنجبیل نیز باید همراه برخی مواد مانند لیموترش مصرف شود تا اثر مناسب داشته باشد و مصرف خودسرانه خوراکی‌های گرم تنها به‌دلیل شنیدن جمله «مزاجت سرده» اشتباه است.

خوراکی‌های گرم مانند عسل، خرما یا برخی سبزیجات، در حالی‌که مزاج گرم دارند، باید با توجه به شرایط فرد مصرف شوند. بسیاری از مردم تصور می‌کنند مرغ سرد است، در حالی‌که گوشت مرغ، خروس، گوسفند و حتی گاو گرمی دارند؛ هرچند شدت گرمی آن‌ها با یکدیگر متفاوت است. همین باور اشتباه باعث می‌شود افراد هنگام مصرف مرغ، بی‌دلیل به آن ادویه زیاد اضافه کنند.