گزارش خبری
امنیت غذایی جهان در گرو توافق ایران و آمریکا؛ هشدار سازمان ملل درباره بحران کود کشاورزی
تنگه هرمز، این بار نه فقط برای نفت، بلکه برای نان جهان اهمیت پیدا کرده است. در حالی که سازمان ملل نسبت به پیامدهای تأخیر در توافق ایران و آمریکا برای عبور محموله‌های کود کشاورزی هشدار می‌دهد، بررسی آمارهای بین‌المللی نشان می‌دهد ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس نقشی تعیین‌کننده در تأمین نهاده‌های کشاورزی جهان دارند؛ نقشی که می‌تواند از یک مزیت اقتصادی به عاملی مؤثر در بحران امنیت غذایی تبدیل شود.
به گزارش کشاورزپلاس، خبرگزاری رویترز در گزارشی به تاریخ ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۲ مهر ۱۴۰۵) به نقل از یکی از مقام‌های ارشد سازمان ملل متحد اعلام کرد که اگر ایران و آمریکا طی چند هفته آینده بر سر سازوکاری برای تسهیل عبور محموله‌های کود کشاورزی از تنگه هرمز به توافق نرسند، احتمال شکل‌گیری بحران امنیت غذایی در بخش‌هایی از آسیا و آفریقا افزایش خواهد یافت.
این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که اختلال در تجارت دریایی خلیج فارس، بازار جهانی نهاده‌های کشاورزی را با مشکلات جدی مواجه کرده و نگرانی‌ها درباره تأمین کود مورد نیاز فصل‌های آینده کشت افزایش یافته است.
با این حال، اهمیت این موضوع تنها به کمبود کود یا افزایش هزینه حمل‌ونقل محدود نمی‌شود. تداوم اختلال در زنجیره تأمین نهاده‌های کشاورزی می‌تواند به کاهش مصرف کود، افت عملکرد مزارع و در نهایت افزایش قیمت محصولات غذایی در بازارهای جهانی منجر شود.
ضرب‌الاجل چند هفته‌ای سازمان ملل؛ فصل کشت در خطر است
خورخه موریرا دا سیلوا، معاون دبیرکل سازمان ملل متحد و مدیر اجرایی دفتر خدمات پروژه‌ای این سازمان، در گفت‌وگو با رویترز در حاشیه نشست‌های سالانه صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی در بانکوک تأکید کرد که دستیابی به توافق در چند هفته آینده حیاتی است؛ زیرا تأخیر بیشتر می‌تواند فرصت تأمین نهاده‌های مورد نیاز فصل کشت را از بین ببرد.
سازمان ملل در ماه مارس کارگروهی برای تسهیل عبور محموله‌های کود از تنگه هرمز تشکیل داد، اما سازوکار پیشنهادی این نهاد هنوز اجرایی نشده است.
به گفته این مقام سازمان ملل، در صورت توافق تهران و واشنگتن، امکان عملیاتی‌شدن این طرح ظرف ۷ تا ۱۰ روز وجود خواهد داشت.
در چارچوب این سازوکار، قرار است یک مرکز هماهنگی در عمان ایجاد شود تا ثبت اطلاعات کشتی‌ها، بررسی محموله‌ها و هماهنگی برای عبور ایمن آنها انجام گیرد.
ناظران سازمان ملل نیز با همکاری مقام‌های محلی، روند بارگیری محموله‌ها را بررسی خواهند کرد.
نکته قابل توجه اینکه به گفته موریرا دا سیلوا، عبور روزانه تنها پنج کشتی حامل کود می‌تواند به تداوم جریان تأمین این نهاده برای کشورهای دارای نیاز فوری کمک کند.
بنابراین هدف اولیه طرح سازمان ملل، بازگشت کامل تجارت به شرایط عادی نیست؛ بلکه ایجاد مسیری حداقلی و قابل اطمینان برای جلوگیری از تشدید بحران غذایی است.
تنگه هرمز؛ شاهراهی که یک‌سوم تجارت جهانی اوره به آن وابسته است
برای درک اهمیت هشدار سازمان ملل، کافی است به آمارهای تجارت جهانی کود توجه کنیم.
براساس اطلاعات انجمن بین‌المللی کود (IFA)، در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۸.۵ میلیون تن اوره از مسیر تنگه هرمز صادر شده است.
همچنین پنج کشور ایران، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و بحرین در مجموع سهم قابل توجهی از تجارت جهانی نهاده‌های شیمیایی داشته‌اند.
سهم این پنج کشور از تجارت جهانی محصولات مرتبط با کود در سال ۲۰۲۴ به شرح زیر بوده است:
- ۳۴ درصد تجارت جهانی اوره
- ۲۳ درصد تجارت جهانی آمونیاک
- ۱۸ درصد تجارت جهانی کودهای فسفاته آمونیومی
علاوه بر این، نزدیک به نیمی از تجارت جهانی گوگرد نیز به این مسیر وابسته است.
گوگرد یکی از مواد اولیه مهم در تولید اسید سولفوریک و فرآوری کودهای فسفاته محسوب می‌شود. از این رو، اختلال در عبور محموله‌های گوگرد نیز می‌تواند بر کارخانه‌های تولید کود در دیگر نقاط جهان تأثیر بگذارد.
این آمارها نشان می‌دهد تنگه هرمز تنها مسیر انتقال نفت و گاز نیست، بلکه یکی از گلوگاه‌های حیاتی زنجیره تولید غذا در جهان به شمار می‌رود.
نقش راهبردی ایران در بازار جهانی اوره
ایران به دلیل برخورداری از منابع گسترده گاز طبیعی و ظرفیت صنعت پتروشیمی، یکی از تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم کود اوره در جهان محسوب می‌شود.
مؤسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست‌گذاری غذا (IFPRI) در گزارشی درباره پیامدهای جنگ بر بازار جهانی کود اعلام کرده است که ایران و قطر از بزرگ‌ترین صادرکنندگان اوره در منطقه خلیج فارس بوده‌اند.
این مؤسسه همچنین با استناد به برآوردهای انجمن بین‌المللی کود، ایران را بزرگ‌ترین صادرکننده اوره در میان کشورهای حاشیه خلیج فارس معرفی کرده است.
از منظر اقتصادی، این موقعیت اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اوره یکی از مهم‌ترین کودهای نیتروژنه مورد استفاده در تولید محصولات اساسی از جمله گندم، برنج و ذرت است.
اختلال در صادرات اوره ایران و دیگر تولیدکنندگان منطقه می‌تواند بخشی از عرضه جهانی این نهاده را محدود کند و خریداران را به سمت تأمین‌کنندگان جایگزین سوق دهد.
اما جایگزینی این ظرفیت به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.
تولید کودهای نیتروژنه به گاز طبیعی، زیرساخت‌های صنعتی، سرمایه‌گذاری و شبکه حمل‌ونقل وابسته است و افزایش ظرفیت تولید در دیگر کشورها معمولاً به زمان و هزینه قابل توجهی نیاز دارد.
در چنین شرایطی، موقعیت ایران در بازار جهانی کود علاوه بر اهمیت تجاری، دارای ابعاد راهبردی و مرتبط با امنیت غذایی نیز شده است.
با این حال، این موقعیت لزوماً به معنای افزایش درآمد صادراتی ایران در شرایط فعلی نیست؛ زیرا محدودیت‌های کشتیرانی، مشکلات بیمه، انتقال پول، امنیت محموله‌ها و اختلال در تولید می‌توانند مانع بهره‌برداری اقتصادی از ظرفیت صادراتی شوند.
هشدار درباره افزایش قیمت غلات؛ از کود گران تا غذای گران
یکی از مهم‌ترین پیامدهای بحران کود، افزایش هزینه تولید محصولات کشاورزی است.
براساس گزارش اتاق بازرگانی بین‌المللی (ICC) در اوت ۲۰۲۶، تداوم اختلال شدید در تجارت کود و انرژی از مسیر تنگه هرمز می‌تواند آثار قابل توجهی بر قیمت جهانی محصولات غذایی داشته باشد.
در شدیدترین سناریوی بررسی‌شده در این مطالعه، قیمت جهانی غلات ممکن است تا ۸۱ درصد بالاتر از سطح مبنای سال ۲۰۲۰ قرار گیرد.
این مطالعه همچنین نشان می‌دهد افزایش شدید هزینه نهاده‌ها می‌تواند مصرف کود نیتروژنه را کاهش دهد و به افت عملکرد تولید غلات منجر شود.
البته باید توجه داشت که عدد ۸۱ درصد، افزایش مشاهده‌شده قیمت‌ها در بازار فعلی نیست، بلکه نتیجه یک مدل‌سازی برای شرایط اختلال شدید و طولانی‌مدت است. پژوهش مزبور نیز در زمان انتشار هنوز داوری علمی نهایی نشده بود.
با وجود این محدودیت، پیام اقتصادی گزارش روشن است: اختلال در تأمین کود می‌تواند از مسیر افزایش هزینه تولید و کاهش بهره‌وری کشاورزی، به افزایش قیمت مواد غذایی منجر شود.
کشورهای کم‌درآمد و واردکننده کود، به‌ویژه در آفریقا و بخش‌هایی از آسیا، در برابر چنین شوکی آسیب‌پذیری بیشتری دارند.
کشاورزی که با افزایش شدید قیمت کود مواجه می‌شود، ممکن است مقدار مصرف این نهاده را کاهش دهد یا از برخی کشت‌ها صرف‌نظر کند. چنین تصمیم‌هایی در مقیاس گسترده می‌تواند عرضه محصولات غذایی را تحت تأثیر قرار دهد.
بازار جهانی کود؛ اختلال در عرضه یا کاهش تقاضا؟
یکی از نکات قابل توجه در بحران کنونی این است که کاهش مقطعی قیمت کود الزاماً به معنای برطرف‌شدن مشکل نیست.
بررسی‌های اتاق بازرگانی بین‌المللی نشان می‌دهد بخشی از تعدیل بازار در ماه‌های گذشته به دلیل کاهش یا به‌تعویق‌افتادن خرید کود توسط کشاورزان و واردکنندگان بوده است.
به عبارت دیگر، ممکن است قیمت یک نهاده کاهش پیدا کند، اما دلیل آن بازگشت عرضه به شرایط عادی نباشد؛ بلکه کشاورزان به دلیل ناتوانی مالی یا نااطمینانی، خرید خود را کاهش داده باشند.
این وضعیت می‌تواند برای امنیت غذایی خطرناک باشد؛ زیرا کاهش مصرف کود در زمان مناسب، ممکن است در فصل برداشت به شکل افت تولید خود را نشان دهد.
سازمان تجارت جهانی نیز در بررسی آثار بحران تنگه هرمز اعلام کرده است که تجارت کودهای اوره و فسفاته به‌شدت تحت تأثیر قرار گرفته و برخی اقتصادهای آسیایی و آفریقایی در معرض کمبود عرضه و افزایش قیمت هستند.
از این منظر، ارزیابی شرایط بازار تنها با مشاهده قیمت روز کود کافی نیست و باید حجم تجارت، دسترسی کشاورزان و میزان واقعی مصرف نیز بررسی شود.
تناقض مهم اقتصاد کشاورزی ایران؛ صادرکننده بزرگ اوره با نیاز داخلی تأمین‌نشده
در کنار پیامدهای جهانی بحران، یک پرسش جدی درباره سیاست‌گذاری داخلی ایران مطرح می‌شود:
چگونه کشوری که از صادرکنندگان مهم اوره جهان محسوب می‌شود، همچنان با چالش تأمین و مصرف کافی انواع کود در بخش کشاورزی روبه‌رو است؟
هادی اسدی رحمانی، رئیس مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور، اخیراً در اظهاراتی که در کشاورزپلاس نیز منتشر شد، اعلام کرده است که بخش کشاورزی ایران سالانه به بیش از پنج میلیون تن انواع کود نیاز دارد.
وی همچنین با استناد به گزارش‌های موجود گفته است که میزان مصرف کود در ایران کمتر از نصف میانگین جهانی است و تداوم کم‌مصرفی می‌تواند به تخلیه عناصر غذایی خاک و کاهش حاصلخیزی آن منجر شود.
البته باید میان کود اوره و مجموع کودهای مورد نیاز بخش کشاورزی تفاوت قائل شد. اوره تنها یکی از انواع کودهای نیتروژنه است و نیاز کشاورزی کشور علاوه بر نیتروژن، شامل کودهای فسفاته، پتاسه و سایر مواد مورد نیاز برای تغذیه متعادل گیاه نیز می‌شود.
بنابراین ظرفیت بالای تولید اوره به‌تنهایی به معنای خودکفایی در تأمین تمام انواع کود نیست.
با این حال، هم‌زمانی ظرفیت صادراتی کشور با مشکلات تغذیه گیاهی در مزارع، ضرورت بازنگری در سیاست‌های تأمین، قیمت‌گذاری، توزیع و مصرف کود را برجسته می‌کند.
خطر دوگانه برای کشاورزی ایران
بحران تنگه هرمز از دو مسیر می‌تواند اقتصاد کشاورزی ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
مسیر نخست، فشار بر صنعت پتروشیمی و صادرات کود است. هرگونه اختلال پایدار در تولید یا حمل محموله‌های صادراتی می‌تواند بر درآمد شرکت‌های تولیدکننده و زنجیره فعالیت‌های مرتبط تأثیر بگذارد.
مسیر دوم، افزایش نااطمینانی درباره تأمین نهاده‌های کشاورزی در داخل کشور است.
در شرایطی که فصل زراعی جدید آغاز شده، تأخیر در تحویل کود، مشکلات نقدینگی کشاورزان و اختلال در توزیع می‌تواند هزینه‌های تولید را افزایش دهد.
این مسئله به‌ویژه برای تولید محصولات راهبردی مانند گندم اهمیت دارد؛ زیرا تأمین به‌موقع و متعادل عناصر غذایی یکی از الزامات دستیابی به عملکرد مناسب در واحد سطح است.
در عین حال، مصرف بیشتر کود بدون توجه به آزمون خاک و نیاز واقعی گیاه نیز راهکار مناسبی نیست. افزایش بهره‌وری مصرف، استفاده متعادل از عناصر غذایی و جلوگیری از هدررفت نهاده‌ها باید هم‌زمان با تأمین کافی دنبال شود.
دولت و بخش خصوصی چه اقداماتی باید انجام دهند؟
تحولات بازار جهانی کود نشان می‌دهد امنیت غذایی تنها به میزان تولید محصول در مزرعه وابسته نیست و از مرحله تأمین مواد اولیه و تولید نهاده تا حمل‌ونقل، توزیع و دسترسی کشاورزان را دربرمی‌گیرد.
در چنین شرایطی، نخستین اولویت برای سیاست‌گذاران ایرانی باید اطمینان از تأمین به‌موقع کود مورد نیاز فصل زراعی، به‌ویژه برای محصولات اساسی باشد.
همچنین لازم است موجودی واقعی انواع کود، ظرفیت تولید داخل، نیاز به واردات مواد اولیه و وضعیت توزیع استانی به‌صورت مستمر پایش شود.
تقویت مشارکت بخش خصوصی در واردات، تولید، توزیع و ایجاد ذخایر راهبردی نهاده‌ها نیز می‌تواند به افزایش تاب‌آوری زنجیره تأمین کمک کند؛ مشروط بر آنکه مقررات تجاری و سیاست‌های قیمت‌گذاری از ثبات و پیش‌بینی‌پذیری کافی برخوردار باشند.
از سوی دیگر، مدیریت هوشمند مصرف کود، توسعه آزمون خاک، آموزش کشاورزان و استفاده از روش‌های تغذیه متعادل گیاه می‌تواند بخشی از فشار ناشی از کمبود نهاده‌ها را کاهش دهد.
در حوزه تجارت خارجی نیز حفظ مسیرهای ایمن حمل‌ونقل و پیگیری سازوکارهای قابل اتکا برای صادرات و واردات محصولات کشاورزی و نهاده‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد.
تنگه هرمز؛ از امنیت انرژی تا امنیت غذایی
هشدار اخیر سازمان ملل نشان‌دهنده تغییر مهمی در نگاه جهانی به تنگه هرمز است.
این گذرگاه راهبردی که سال‌ها عمدتاً با امنیت انرژی و تجارت نفت شناخته می‌شد، اکنون در یکی از حساس‌ترین حلقه‌های زنجیره تأمین غذای جهان نیز قرار گرفته است.
اختلال در تجارت کود می‌تواند با فاصله زمانی از بازار نهاده‌ها به مزارع و سپس به بازار مواد غذایی منتقل شود؛ موضوعی که پیامدهای آن حتی پس از بازگشت جریان عادی حمل‌ونقل نیز ممکن است ادامه داشته باشد.
از سوی دیگر، هم‌زمانی مشکلات تنگه هرمز با مخاطرات حمل‌ونقل در دریای سرخ و دریای سیاه، بر شکنندگی شبکه جهانی تجارت محصولات کشاورزی افزوده است.
جمع‌بندی کشاورزپلاس
بحران کود کشاورزی نشان می‌دهد امنیت غذایی جهان تا چه اندازه به مسیرهای تجارت بین‌المللی و تصمیم‌های سیاسی وابسته شده است.
برای ایران، این تحولات حامل یک پیام دوگانه است: کشور از یک‌سو دارای ظرفیت مهم تولید و صادرات اوره و نقشی اثرگذار در بازار جهانی نهاده‌های کشاورزی است و از سوی دیگر، باید اطمینان حاصل کند که این ظرفیت صنعتی به تأمین پایدار نیاز کشاورزان داخلی نیز کمک می‌کند.
در شرایطی که سازمان ملل درباره از دست رفتن فرصت فصل کشت هشدار می‌دهد، مسئله اصلی دیگر فقط عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز نیست؛ بلکه جلوگیری از انتقال یک بحران سیاسی و تجاری به مزارع، سفره خانوارها و امنیت غذایی میلیون‌ها نفر است.
آینده امنیت غذایی تنها در مزارع رقم نمی‌خورد؛ بخشی از آن به تصمیم‌هایی گره خورده است که امروز درباره تجارت کود و امنیت مسیرهای دریایی گرفته می‌شود.
دیدگاه تان را بنویسید