دامپزشکان؛ نگهبانان خاموش سلامت و امنیت غذایی

وقتی از دامپزشک سخن می‌گوییم، تصویر ذهنی بسیاری از مردم هنوز به درمان یک دام بیمار یا حیوان خانگی محدود می‌شود؛ در حالی که بخش مهمی از فعالیت دامپزشکان نه در مطب‌ها، بلکه در دامداری‌ها و مرغداری‌ها، روستاها، کشتارگاه‌ها، کارخانه‌های صنایع غذایی، آزمایشگاه‌ها، مراکز قرنطینه، مرزهای کشور، بنادر، مزارع پرورش آبزیان و حتی مناطق دورافتاده‌ای جریان دارد که شاید هیچ‌گاه نام دامپزشکی در آنها به چشم مصرف‌کننده نهایی نیاید.

دامپزشکی در حقیقت یکی از حلقه‌های اصلی زنجیره‌ای است که از مزرعه تا سفره امتداد پیدا می‌کند.

سلامتی که پیش از بیمارستان آغاز می‌شود

در سال‌های اخیر مفهوم «سلامت واحد» یا One Health بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است؛ رویکردی که سلامت انسان، حیوان و محیط‌زیست را سه موضوع جدا از یکدیگر نمی‌داند.

سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید می‌کند که سلامت انسان، حیوانات و اکوسیستم‌ها ارتباطی نزدیک با یکدیگر دارند و بیش از ۶۰ درصد بیماری‌های عفونی نوپدید گزارش‌شده در جهان منشأ حیوانی دارند. به همین دلیل پیشگیری و کنترل بیماری‌ها در جمعیت دامی، بخشی از نظام حفاظت از سلامت انسان محسوب می‌شود. 

هاری، تب مالت، آنفلوانزای پرندگان، سیاه‌زخم و بسیاری دیگر از بیماری‌های مشترک انسان و حیوان نمونه‌هایی هستند که نشان می‌دهند گاهی حفاظت از سلامت یک جامعه از جایی بسیار دورتر از بیمارستان آغاز می‌شود؛ از یک روستا، یک واحد پرورش دام، یک آزمایشگاه دامپزشکی یا عملیات واکسیناسیون.

در چنین شرایطی، دامپزشک فقط پزشک حیوانات نیست؛ او بخشی از خط مقدم نظام پیشگیری کشور است.

کنترل بیماری در حیوان، پیش از آنکه به انسان منتقل شود، یکی از مؤثرترین روش‌های کاهش خطر بیماری‌های مشترک است؛ موضوعی که سازمان جهانی بهداشت، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد و سازمان جهانی بهداشت حیوانات نیز بر اهمیت آن تأکید کرده‌اند. 

امنیت غذایی فقط «مقدار غذا» نیست

وقتی درباره امنیت غذایی صحبت می‌کنیم، معمولاً ذهن‌ها به میزان تولید گندم، گوشت، مرغ، تخم‌مرغ، شیر یا ماهی می‌رود؛ اما امنیت غذایی بدون سلامت غذا کامل نیست.

جامعه‌ای که غذای کافی در اختیار دارد اما از سلامت آن اطمینان ندارد، نمی‌تواند مدعی برخورداری از امنیت غذایی پایدار باشد.

از همین‌جاست که نقش دامپزشکی پررنگ می‌شود.

سلامت یک قطعه گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ یا یک لیوان شیر از لحظه‌ای که دام یا طیور در مزرعه پرورش می‌یابد آغاز می‌شود و تا کشتار، فرآوری، نگهداری، حمل‌ونقل و عرضه ادامه پیدا می‌کند.

سازمان جهانی بهداشت حیوانات، خدمات دامپزشکی را بخش مهمی از نظام ایمنی غذا می‌داند و تأکید می‌کند که دانش دامپزشکان درباره سلامت دام، بیماری‌های قابل انتقال از طریق غذا و بهداشت مواد غذایی، جایگاهی ویژه برای آنان در تأمین سلامت فرآورده‌های دامی ایجاد کرده است. 

بنابراین پشت بسیاری از محصولاتی که هر روز بدون نگرانی از فروشگاه خریداری می‌کنیم، شبکه بزرگی از مراقبت و نظارت وجود دارد که بخشی مهم از آن بر دوش دامپزشکان، کارشناسان، مسئولان فنی بهداشتی، آزمایشگاه‌ها و دیگر فعالان خانواده دامپزشکی است.

شاید مصرف‌کننده هرگز دامپزشکی را که بر سلامت یک محموله گوشت نظارت کرده، بیماری یک گله را تشخیص داده یا یک فرآورده ناسالم را از چرخه مصرف خارج کرده است نبیند؛ اما نتیجه کار او مستقیماً بر سفره مردم اثر می‌گذارد.

دامپزشکی؛ پشتیبان تولیدکننده هم هست

دامپزشکی فقط هزینه‌ای برای بخش کشاورزی نیست؛ در بسیاری از موارد، یکی از مهم‌ترین ابزارهای حفاظت از سرمایه تولیدکننده است.

یک بیماری واگیردار می‌تواند طی مدت کوتاهی بخش بزرگی از یک واحد دامداری یا مرغداری را درگیر کند، تولید را کاهش دهد و خسارت اقتصادی سنگینی به تولیدکننده وارد کند.

پیشگیری، واکسیناسیون، پایش، تشخیص سریع و کنترل بیماری‌ها علاوه بر حفاظت از سلامت عمومی، از سرمایه دامدار، مرغدار و پرورش‌دهنده آبزیان نیز محافظت می‌کند.

سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد نیز سلامت حیوانات را در قلب نظام‌های غذایی تاب‌آور می‌داند و آن را با امنیت غذایی، تغذیه، معیشت و توسعه اقتصادی مرتبط می‌داند. 

در کشوری که دام و طیور یکی از ارکان مهم بخش کشاورزی است، تضعیف شبکه دامپزشکی می‌تواند مستقیماً به افزایش تلفات، کاهش بهره‌وری، افزایش هزینه تولید و نهایتاً فشار بیشتر بر قیمت مواد غذایی منجر شود.

پس سرمایه‌گذاری در دامپزشکی، در واقع سرمایه‌گذاری در تولید است.

دامپزشکی و تجارت؛ گواهی سلامت، اعتبار یک کشور

یک وجه کمتر دیده‌شده دامپزشکی نیز به تجارت خارجی بازمی‌گردد.

امروز صادرات بسیاری از محصولات دامی بدون رعایت استانداردهای بهداشتی، نظام مراقبت بیماری‌ها، قرنطینه و گواهی‌های معتبر دامپزشکی امکان‌پذیر نیست.

هرچه نظام دامپزشکی یک کشور توانمندتر و معتبرتر باشد، اعتماد بازارهای جهانی نیز به محصولات آن کشور افزایش پیدا می‌کند.

سازمان جهانی بهداشت حیوانات خدمات دامپزشکی را نه‌تنها برای سلامت عمومی و امنیت غذایی، بلکه برای تجارت امن ملی و بین‌المللی، توسعه روستایی و حفاظت از اقتصاد نیز حیاتی می‌داند.

بنابراین دامپزشکی را باید یکی از زیرساخت‌های توسعه صادرات محصولات کشاورزی و غذایی نیز دانست.

روی دیگر این حرفه؛ مسئولیتی سنگین و کاری دشوار

اما روز دامپزشکی تنها زمانی معنای واقعی پیدا می‌کند که در کنار بیان اهمیت این حرفه، درباره سختی‌های آن نیز صحبت کنیم.

دامپزشکی برای بسیاری از فعالانش یک کار اداری پشت میز نیست.

حضور در دامداری‌ها و روستاهای دورافتاده، مأموریت در شرایط نامساعد جوی، فعالیت در کشتارگاه‌ها، تماس مستمر با حیوانات بیمار و مواد آلوده، احتمال مواجهه با عوامل بیماری‌زا، کار در شیفت‌های شب و روزهای تعطیل و تصمیم‌گیری در شرایطی که یک اشتباه می‌تواند بر سلامت یک مجموعه بزرگ اثر بگذارد، بخشی از واقعیت این حرفه است.

حتی در ضوابط مربوط به مسئولان فنی بهداشتی نیز برای برخی محیط‌ها مانند کشتارگاه‌های دام و طیور ضرایب سختی کار و برای فعالیت شبانه شرایط ویژه‌ای در نظر گرفته شده است؛ نشانه‌ای روشن از ماهیت دشوار بخشی از مشاغل دامپزشکی. 

دامپزشکی گاهی یعنی ساعت‌ها حضور در یک واحد آلوده برای مهار بیماری؛ گاهی یعنی ایستادن در یک کشتارگاه در نیمه‌شب؛ گاهی یعنی حرکت در جاده برای رسیدن به یک روستای دورافتاده و گاهی نیز یعنی اتخاذ تصمیمی سخت برای معدوم‌سازی دام یا طیوری که سرمایه یک تولیدکننده بوده است، اما ادامه حضور آن می‌تواند سلامت هزاران دام دیگر یا حتی انسان‌ها را تهدید کند.

این بخش از دامپزشکی کمتر دیده می‌شود.

مسئول فنی؛ میان مسئولیت سلامت مردم و دغدغه امنیت شغلی

یکی از مهم‌ترین بخش‌های جامعه دامپزشکی، مسئولان فنی و ناظران بهداشتی هستند.

این افراد باید در واحدهای تولیدی و فرآوری، حافظ ضوابط سلامت باشند و گاهی در برابر تصمیمی بایستند که ممکن است منافع اقتصادی یک واحد را تحت تأثیر قرار دهد.

اینجا یک مسئله مهم شکل می‌گیرد: کسی که باید به نمایندگی از سلامت عمومی نظارت کند، نباید برای انجام وظیفه قانونی خود نگران امنیت شغلی یا دریافت حقوقش باشد.

در ماه‌های اخیر نیز موضوعاتی مانند چالش مسئولان فنی با کارفرمایان، پشتوانه حقوقی، دریافت تعرفه‌های مصوب و امنیت شغلی در جلسات صنفی دامپزشکی مورد بحث قرار گرفته است. 

استقلال حرفه‌ای مسئولان فنی بهداشتی فقط یک مطالبه صنفی نیست؛ موضوعی است که می‌تواند مستقیماً با سلامت مصرف‌کننده ارتباط پیدا کند.

اگر از یک دامپزشک انتظار داریم در برابر عرضه محصول ناسالم بایستد، باید سازوکاری ایجاد کنیم که بابت همین ایستادگی، شغل و معیشتش در معرض تهدید قرار نگیرد.

دغدغه معیشت، تعرفه و آینده حرفه

جامعه دامپزشکی نیز مانند بسیاری از گروه‌های تخصصی کشور با دغدغه‌های اقتصادی روبه‌رو است.

تعرفه خدمات، حقوق و دستمزد، هزینه بالای تجهیزات و فعالیت حرفه‌ای، وضعیت نیروهای بخش خصوصی، امنیت شغلی و مسائل صنفی از جمله موضوعاتی است که در سال ۱۴۰۵ نیز در دستور جلسات سازمان نظام دامپزشکی قرار داشته است.

نمی‌توان از دامپزشک انتظار داشت مسئولیت بزرگی در قبال سلامت جامعه و تولید برعهده بگیرد اما همزمان مسائل معیشتی و حرفه‌ای او نادیده گرفته شود.

هر نظام سلامت قدرتمند، به نیروی انسانی باانگیزه، آموزش‌دیده و برخوردار از امنیت شغلی نیاز دارد؛ دامپزشکی نیز از این قاعده مستثنی نیست.

تهدید تازه؛ مقاومت میکروبی

یکی دیگر از مأموریت‌های مهم دامپزشکی در جهان امروز، مقابله با مقاومت میکروبی است.

مصرف غیراصولی آنتی‌بیوتیک‌ها در انسان و حیوان می‌تواند زمینه گسترش میکروب‌های مقاوم را فراهم کند. به همین علت، مدیریت مصرف داروهای ضد میکروبی در واحدهای پرورش دام، طیور و آبزیان به بخشی مهم از رویکرد سلامت واحد تبدیل شده است.

سازمان جهانی بهداشت نیز مقاومت میکروبی را مسئله‌ای فرابخشی می‌داند که میان انسان، حیوان، غذا و محیط‌زیست ارتباط ایجاد می‌کند و بر ضرورت همکاری میان پزشکی و دامپزشکی در این زمینه تأکید دارد. 

بنابراین نسخه‌نویسی مسئولانه، نظارت بر مصرف دارو و آموزش تولیدکنندگان، امروز یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های دامپزشکان برای حفاظت از نسل آینده است.

حرفه‌ای که باید بیشتر دیده شود

شاید یکی از بزرگ‌ترین مشکلات دامپزشکی، نه درون این حرفه بلکه در نگاه جامعه به آن باشد.

دامپزشکی هنوز آن‌گونه که باید به‌عنوان بخشی از نظام سلامت عمومی شناخته نشده است.

مردم پزشک و پرستار را به‌درستی حافظ سلامت خود می‌دانند؛ اما کمتر به این موضوع فکر می‌کنند که بخشی از غذایی که مصرف می‌کنند، بیماری‌هایی که هرگز به آنها مبتلا نمی‌شوند و بحران‌های بهداشتی که پیش از رسیدن به جامعه مهار می‌شوند، نتیجه فعالیت نیروهایی است که در شبکه دامپزشکی حضور دارند.

این همان بخش پنهان ماجراست.

موفقیت دامپزشکی در بسیاری از مواقع با «اتفاق نیفتادن» سنجیده می‌شود؛ بیماری‌ای که همه‌گیر نشد، محصول آلوده‌ای که وارد بازار نشد، محموله‌ای که پیش از مصرف شناسایی شد، دامی که پیش از انتشار بیماری قرنطینه شد و بحرانی که پیش از دیده شدن توسط مردم مهار شد.

و شاید به همین دلیل است که زحمات این حرفه کمتر از اهمیت واقعی آن دیده می‌شود.

چهاردهم مهر؛ بیش از یک تبریک

روز ملی دامپزشکی نباید تنها به انتشار پیام‌های تبریک و برگزاری چند مراسم محدود شود.

بهترین قدردانی از دامپزشکان، تقویت جایگاه حرفه‌ای آنان، تأمین امکانات شبکه دامپزشکی، حمایت از بخش خصوصی، توجه به معیشت و امنیت شغلی، تقویت آزمایشگاه‌ها و نظام مراقبت بیماری‌ها، آموزش مستمر، اجرای دقیق قوانین و توجه جدی‌تر سیاست‌گذاران به مفهوم «سلامت واحد» است.

اگر معتقدیم امنیت غذایی یک مسئله راهبردی است، دامپزشکی نیز باید به همان اندازه راهبردی دیده شود.

و اگر سلامت مردم اهمیت دارد، باید به کسانی که بخشی از این سلامت را پیش از رسیدن غذا به سفره مردم تأمین می‌کنند نیز توجه کرد.

چهاردهم مهر فرصتی است برای گفتن یک «خسته نباشید» واقعی به دامپزشکانی که در شهرها و روستاها، مزارع و دامداری‌ها، مرغداری‌ها و کشتارگاه‌ها، آزمایشگاه‌ها و مراکز قرنطینه، صنایع غذایی و مرزهای کشور فعالیت می‌کنند.

به آنهایی که گاهی کیلومترها راه می‌روند تا یک بیماری را مهار کنند.

به آنهایی که ممکن است خود در معرض بیماری قرار بگیرند تا سلامت دیگران حفظ شود.

به آنهایی که باید میان فشار اقتصادی و مسئولیت حرفه‌ای، طرف سلامت مردم را بگیرند.

و به همه اعضای خانواده بزرگ دامپزشکی که شاید نامشان کمتر شنیده شود، اما اثر کارشان هر روز بر سفره میلیون‌ها نفر دیده می‌شود.

روز ملی دامپزشکی، روز قدردانی از نگهبانان خاموش سلامت، تولید و امنیت غذایی ایران است.

چهاردهم مهر بر همه دامپزشکان، کارشناسان، مسئولان فنی، تکنسین‌ها، واکسیناتورها، نیروهای آزمایشگاهی و تمامی فعالان این خانواده بزرگ مبارک باد.

و شاید بهترین جمله برای پایان این یادداشت همان حقیقت ساده‌ای باشد که باید بیشتر شنیده شود:

سلامت جامعه، از سلامت دام آغاز می‌شود و امنیت غذایی بدون دامپزشکی قدرتمند، معنای کاملی ندارد.